Co to są sterydy? Hormony steroidowe, SAA i kortykosteroidy

Kortyzol rozkłada tkankę mięśniową, testosteron ją buduje, a oba są sterydami. Na tym jednym zdaniu opiera się prawie każde nieporozumienie wokół tego tematu.

Powód jest prosty: słowo „steryd” opisuje kształt cząsteczki, a nie to, co ona robi. Mieszczą się w nim substancje o przeciwnym działaniu, leki przepisywane na astmę, hormony niezbędne do życia i cholesterol, z którego wszystkie powstają. Poniżej rozkładam tę terminologię na części, pokazuję, jak te związki w ogóle działają, i wyjaśniam, co bywa nazywane sterydem, choć nim nie jest. Jeśli szukasz raczej opisu samego układu sterowania, czyli jak działa układ hormonalny, ten temat rozwijam osobno.

Co właściwie znaczy słowo „steryd”

Steroid to cząsteczka zbudowana na szkielecie steranu: charakterystycznym układzie czterech połączonych pierścieni węglowych, trzech sześcioczłonowych i jednego pięcioczłonowego. Wszystko, co ma taki rdzeń, jest chemicznie steroidem, niezależnie od tego, jaką rolę pełni w organizmie.

Słowo o kształcie, nie o działaniu

To rozróżnienie brzmi akademicko, dopóki nie zobaczysz, jak rozjeżdżają się funkcje związków z tej samej grupy:

Dwie rodziny hormonów i sposób wnikania do komórki

Hormony dzieli się przede wszystkim na dwie grupy według budowy chemicznej, bo z niej wynika sposób działania.

Hormony pochodne aminokwasów

Powstają z modyfikacji pojedynczych aminokwasów albo z połączenia ich w łańcuchy. Zwykle rozpuszczają się w wodzie i nie przechodzą przez tłuszczową błonę komórkową, więc ich receptory znajdują się na powierzchni komórki.

• Aminy. Najprostsze, powstające z jednego aminokwasu: adrenalina i noradrenalina z tyrozyny, melatonina z tryptofanu.
• Peptydy i białka. Krótsze i dłuższe łańcuchy aminokwasowe: ACTH, wazopresyna, insulina, glukagon, prolaktyna oraz hormon wzrostu. Granica między peptydem a białkiem jest umowna i przebiega mniej więcej przy pięćdziesięciu aminokwasach.

Hormony steroidowe

Powstają z cholesterolu, rozpuszczają się w tłuszczach, przenikają przez błonę komórkową i działają przez receptory znajdujące się wewnątrz komórki.

Hormony tarczycy: wyjątek, który dużo tłumaczy

T3 i T4 wyłamują się z obu schematów i to ciekawy przypadek. Powstają z aminokwasu, więc chemicznie należą do pierwszej rodziny, ale ich receptory znajdują się w jądrze komórkowym, czyli tam, gdzie receptory steroidów.

W starszych opisach tłumaczy się to tak, że dzięki częściowej rozpuszczalności w tłuszczach same przenikają przez błonę. To już nieaktualne. Transport hormonów tarczycy przez błonę komórkową nie odbywa się przez prostą dyfuzję, tylko wymaga białek nośnikowych, wśród których najlepiej poznany jest MCT8.

Dowód jest zresztą dobitny. Mutacja genu kodującego ten transporter powoduje zespół Allana, Herndona i Dudleya, w którym mimo obecności hormonów we krwi mózg pozostaje w stanie niedoczynności, bo hormon nie ma jak wejść do komórek. Sam poziom we krwi nie wystarczy, jeśli brakuje drogi wejścia. Więcej o samych hormonach tarczycy piszę w tekście o trójjodotyroninie.

Z mojej oferty Konsultacja online z Trenerem personalnym i Dietetykiem Masz wątpliwości? Waga stoi, a trening nie przynosi efektów? Nie błądzisz w ciemno. To 60 minut konkretnej rozmowy… Sprawdź

Mechanizm działania hormonów steroidowych

Receptor wewnątrzkomórkowy i przełącznik na genach

Sekwencja wygląda tak:

1. Hormon przenika przez błonę do wnętrza komórki.
2. Wiąże się z receptorem znajdującym się w cytoplazmie albo w jądrze.
3. Kompleks hormonu z receptorem trafia do jądra i przyłącza się do określonych fragmentów DNA.
4. To przyłączenie działa jak przełącznik: włącza albo wycisza odczytywanie konkretnych genów.
5. Komórka zaczyna wytwarzać inne białka albo zmienia tempo ich produkcji.

Dlaczego efekty pojawiają się wolno i trwają długo

To wynika wprost z mechanizmu. Adrenalina działa przez receptor na powierzchni komórki i uruchamia gotową kaskadę enzymatyczną, więc efekt widać w sekundach. Hormon steroidowy musi doprowadzić do powstania nowych białek, co zajmuje godziny, ale raz wytworzone białka działają dalej, także wtedy, gdy stężenie hormonu już spadło.

Praktycznie oznacza to, że przy hormonach steroidowych myśli się w skali dni i tygodni, a nie pojedynczych pomiarów. Ten sam mechanizm tłumaczy, dlaczego odstawienie preparatu steroidowego nie kończy jego działania z dnia na dzień.

Skąd biorą się różnice między tkankami

Ten sam hormon nie działa wszędzie tak samo, a decydują o tym dwie rzeczy:

• Obecność receptora. Komórka bez pasującego receptora nie zareaguje na hormon w ogóle.
• Enzymy przerabiające hormon na miejscu. W skórze i mieszkach włosowych 5-alfa-reduktaza przekształca testosteron w silniejszy dihydrotestosteron. W tkance tłuszczowej aromataza przekształca androgeny w estrogeny. Ta sama krew, zupełnie inne działanie miejscowe.

Pięć klas naturalnych hormonów steroidowych

Wszystkie powstają z cholesterolu, przez pregnenolon, głównie w korze nadnerczy i gonadach. Warto przy okazji sprostować uproszczenie, które krąży w opisach tej ścieżki: progesteron nie jest substratem dla wszystkich pozostałych klas. Leży na drodze do aldosteronu, natomiast u człowieka główna droga do kortyzolu i do androgenów prowadzi przez pochodne 17-hydroksylowane.

Dwie uwagi, które warto dodać do tabeli

• Estrogeny u mężczyzn nie są dodatkiem. W badaniu, w którym rozdzielono doświadczalnie działanie testosteronu i estrogenu, to niedobór estrogenu odpowiadał za przyrost tkanki tłuszczowej i pogorszenie funkcji seksualnych. Dawniejsze twierdzenia o ogólnym działaniu ochronnym estrogenów na naczynia są natomiast dziś przedstawiane ostrożniej, bo duże badania interwencyjne nie potwierdziły ich w takiej postaci.
• Kortyzol nie jest hormonem do wyeliminowania. Jest niezbędny do życia, ma wyraźny rytm dobowy i rośnie po każdym obciążeniu, także po treningu. Problemem jest dopiero przewlekły nadmiar, o czym piszę w tekście o obniżaniu poziomu kortyzolu.

Sterydy anaboliczno-androgenne: co oznacza ten skrót

SAA to testosteron oraz związki powstałe przez modyfikację jego cząsteczki. To jedna z pięciu klas wymienionych wyżej, ściślej jej podgrupa, a nie synonim słowa „steryd”. Kortyzol i aldosteron są hormonami steroidowymi i nie należą do SAA.

Dwa człony nazwy to dwa skutki, nie dwa mechanizmy

Nazwa bywa czytana tak, jakby opisywała dwa niezależne szlaki. Tak nie jest. Cząsteczka wiąże się z jednym typem receptora, receptorem androgenowym, a to, co się dalej wydarzy, zależy od tkanki:

• Działanie anaboliczne. Nasilenie syntezy białek w mięśniu szkieletowym, wpływ na kość i szpik.
• Działanie androgenne. Efekty w prostacie, skórze, mieszkach włosowych i strunach głosowych.

Dlaczego czysty anabolik nie powstał

Przez kilkadziesiąt lat próbowano stworzyć związek o silnym działaniu anabolicznym i minimalnym wirylizującym. Przebadano setki pochodnych i żadna nie okazała się pozbawiona drugiego komponentu.

Wskaźniki sugerujące, że któryś środek jest w tej mierze łagodniejszy, pochodzą z testu prowadzonego na kastrowanych szczurach, w którym mierzy się masę mięśnia niewystępującego u człowieka. Skąd te liczby się wzięły i dlaczego nie przekładają się na ludzi, rozbieram w artykule o podziale sterydów anaboliczno-androgennych, gdzie znajdziesz też opis rodzin związków i roli estrów.

Kortykosteroidy: ten sam szkielet, przeciwne działanie

To najczęstsze i najbardziej praktyczne nieporozumienie w całym temacie. Kiedy lekarz mówi o sterydach przy astmie, alergii, chorobie zapalnej jelit albo zapaleniu stawu, mówi o zupełnie innej grupie leków.

Ta różnica ma konsekwencje praktyczne wykraczające poza terminologię. Osoba, która słyszy, że ma przyjąć „sterydy” na zaostrzenie astmy, i odmawia, bo kojarzy je z dopingiem, odmawia leczenia, które nie ma z dopingiem nic wspólnego.

Co bywa nazywane sterydem, a nim nie jest

Potoczne użycie tego słowa rozlało się dodatkowo na substancje, które szkieletu steroidowego nie mają w ogóle. Łączy je to, że pojawiają się w tych samych rozmowach, a nie to, jak działają.

Dwie rzeczy z tej tabeli warto rozwinąć.

SARM-y i granica między budową a mechanizmem

Nazywanie ich sterydami jest nieścisłe chemicznie, ale nie jest bezzasadne, bo działają przez ten sam receptor. Ich zakładana selektywność tkankowa opiera się przy tym w dużej mierze na tym samym teście na gryzoniach, o którym była mowa wyżej, a znaczna jej część wynika po prostu z tego, że nie ulegają 5-alfa-redukcji. Po ponad ćwierćwieczu badań żaden SARM nie uzyskał rejestracji. Poszczególnym związkom poświęciłem osobne artykuły, między innymi ostarynie.

Dlaczego WADA klasyfikuje inaczej niż chemia

Clenbuterol dobrze to pokazuje: nie ma nic wspólnego ze steroidami pod względem budowy, a mimo to trafił do klasy środków anabolicznych. Klasyfikacja antydopingowa opiera się na skutku, jaki substancja wywołuje, a nie na jej strukturze. To dwa różne układy odniesienia i mylenie ich jest kolejnym źródłem nieporozumień.

Zastosowania medyczne SAA

Testosteron i część jego pochodnych to zarejestrowane leki, stosowane w konkretnych wskazaniach. Warto je rozdzielić na aktualne i historyczne, bo listy krążące w sieci mieszają jedne z drugimi.

Wskazania aktualne

• Hipogonadyzm. Potwierdzony badaniami niedobór androgenów, zarówno pierwotny, jak i wtórny. To podstawowe i najlepiej udokumentowane wskazanie.
• Opóźnione dojrzewanie u chłopców. Krótkotrwałe leczenie w wybranych przypadkach.
• Wybrane stany wyniszczenia. Utrata masy mięśniowej w przebiegu niektórych chorób przewlekłych, w praktyce zastosowanie niszowe.

Wskazania historyczne albo wycofane

• Niedokrwistość. Androgeny stosowano dawniej w niedokrwistości aplastycznej i w niewydolności nerek, zanim dostępna stała się erytropoetyna. Dziś to podejście ma znaczenie głównie historyczne.
• Osteoporoza. Bywa wymieniana na listach wskazań, ale SAA nie są obecnie standardem postępowania w tej chorobie.

Terapia a stosowanie pozamedyczne

Różnica sprowadza się do dwóch rzeczy i nie jest to różnica stopnia. Terapia uzupełnia brak do wartości fizjologicznych i przebiega pod kontrolą badań. Stosowanie w celu poprawy sylwetki polega na przekroczeniu tych wartości wielokrotnie.

W materiałach na ten temat powtarza się przy tym twierdzenie, że przy „prawidłowym” stosowaniu skutków ubocznych nie ma. To nie jest zgodne z danymi. Ryzyko istnieje zawsze, także w terapii zastępczej, gdzie ogranicza je monitorowanie. Przy dawkach ponadfizjologicznych rośnie wyraźnie i obejmuje układ krążenia, wątrobę, oś hormonalną i psychikę. Konkretne dane zebrałem w artykule o skutkach ubocznych SAA.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Co właściwie znaczy, że coś jest sterydem?

Że cząsteczka ma szkielet steranu, czyli charakterystyczny układ czterech połączonych pierścieni węglowych. To określenie mówi o kształcie, a nie o działaniu. Dlatego sterydami są zarówno testosteron, jak i kortyzol, choć na mięśnie wpływają w przeciwnych kierunkach, a także cholesterol, z którego wszystkie powstają.

Czy sterydy na astmę to to samo co sterydy anaboliczne?

Nie i to jedno z najczęstszych nieporozumień w tym temacie. Leki na astmę, alergię i choroby zapalne to kortykosteroidy, czyli syntetyczne odpowiedniki kortyzolu, działające przez receptor glikokortykoidowy i wykorzystywane ze względu na działanie przeciwzapalne. Sterydy anaboliczne działają przez receptor androgenowy. Wspólny jest tylko szkielet chemiczny.

Czym są sterydy anaboliczno-androgenne?

To testosteron oraz związki powstałe przez modyfikację jego cząsteczki. Nazwa opisuje dwa typy skutków wywoływanych przez ten sam mechanizm: anaboliczny, czyli wzrost masy mięśniowej i kostnej, oraz androgenny, czyli rozwój i utrzymanie męskich cech płciowych. To jedna z pięciu klas hormonów steroidowych, nie synonim słowa steryd.

Czy istnieje steryd wyłącznie anaboliczny?

Nie, mimo kilkudziesięciu lat prób. Oba działania wynikają z pobudzenia tego samego receptora androgenowego, a różnice między substancjami biorą się z tego, co robią z cząsteczką enzymy w poszczególnych tkankach. Wskaźniki sugerujące rozdzielenie tych działań pochodzą z testów prowadzonych na gryzoniach i słabo przekładają się na człowieka.

Czy SARM-y to sterydy?

Pod względem budowy nie, bo nie mają szkieletu steroidowego. Działają jednak przez ten sam receptor androgenowy co SAA i figurują w tej samej klasie listy zabronionej WADA. Określanie ich sterydami jest więc nieścisłe chemicznie, choć nie jest bezzasadne, jeśli patrzeć na mechanizm.

Do czego SAA stosuje się w medycynie?

Podstawowym wskazaniem jest hipogonadyzm, czyli potwierdzony niedobór androgenów, a poza tym opóźnione dojrzewanie u chłopców i wybrane stany wyniszczenia z utratą masy mięśniowej. Zastosowanie w niedokrwistości jest historyczne, bo zastąpiła je erytropoetyna, a w osteoporozie SAA nie są obecnie standardem postępowania.

Czy hormony tarczycy same wnikają do komórek?

Nie. Przez wiele lat zakładano, że przenikają przez błonę dzięki rozpuszczalności w tłuszczach, ale transport wymaga białek nośnikowych, przede wszystkim MCT8. Dowodem jest zespół Allana, Herndona i Dudleya, w którym mutacja genu tego transportera powoduje ciężkie zaburzenia neurologiczne mimo obecności hormonów we krwi.

Podsumowanie

Cały ten temat porządkują cztery zdania:

1. „Steryd” to nazwa kształtu cząsteczki, nie jej działania. Dlatego mieszczą się w niej związki o przeciwnych skutkach, a samo to słowo nie mówi jeszcze niczego konkretnego.
2. Naturalnych hormonów steroidowych jest pięć klas. Androgeny, estrogeny, glikokortykoidy, mineralokortykoidy i gestageny, wszystkie powstające z cholesterolu i wszystkie niezbędne.
3. SAA to jedna podgrupa, skupiona wokół testosteronu. Zawsze łączy działanie anaboliczne z androgennym, bo oba wynikają z pobudzenia tego samego receptora.
4. Kortykosteroidy mają ten sam szkielet i przeciwne działanie. To leki przeciwzapalne, w dłuższym stosowaniu prowadzące do utraty masy mięśniowej, a nie do jej przyrostu.

Do tego dochodzi grupa substancji, które sterydami nie są wcale, choć w rozmowach funkcjonują pod tą samą nazwą: SARM-y, hormon wzrostu, insulina i clenbuterol.

To dopiero fundament terminologiczny. Jeżeli chcesz iść dalej, kolejnym krokiem jest architektura sterowania układem hormonalnym, a jeśli interesuje Cię strona praktyczna, czyli które hormony realnie ograniczają efekty treningu, opisuję to w tekście o wpływie hormonów na sylwetkę.

Gdybyś chciał przełożyć to na własną sytuację, na przykład zrozumieć wyniki badań albo ustawić trening i dietę pod konkretny stan zdrowia, mogę pomóc podczas konsultacji online. Stacjonarnie pracuję jako trener personalny w Lublinie.

Bibliografia

1. Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. British Journal of Pharmacology. 2008;154(3):502-521. doi: 10.1038/bjp.2008.165
2. Bond P, Smit DL, van Mol P. Anabolic-androgenic steroids: how do they work and what are the risks? Frontiers in Endocrinology. 2022;13:1059473. doi: 10.3389/fendo.2022.1059473
3. Bond P, Smit DL, Verdegaal T, de Ronde W. Selective androgen receptor modulators: a critical appraisal. Frontiers in Endocrinology. 2025;16:1634799. doi: 10.3389/fendo.2025.1634799
4. Bernal J, Guadaño-Ferraz A, Morte B. Thyroid hormone transporters: functions and clinical implications. Nature Reviews Endocrinology. 2015;11(7):406-417. doi: 10.1038/nrendo.2015.66
5. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 2018;103(5):1715-1744. doi: 10.1210/jc.2018-00229
6. Finkelstein JS, Lee H, Burnett-Bowie SAM, et al. Gonadal steroids and body composition, strength, and sexual function in men. New England Journal of Medicine. 2013;369(11):1011-1022. doi: 10.1056/NEJMoa1206168
7. Pope HG, Wood RI, Rogol A, Nyberg F, Bowers L, Bhasin S. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocrine Reviews. 2014;35(3):341-375.
8. Kanayama G, Pope HG Jr. History and epidemiology of anabolic androgens in athletes and nonathletes. Molecular and Cellular Endocrinology. 2018;464:4-13.
9. World Anti-Doping Agency. The Prohibited List, klasy S1, S2, S4 i S9.

Z mojej oferty Indywidualny plan treningowy online Masz dość braku efektów mimo wylanego potu? Twój trening potrzebuje planu, a nie przypadku. Nie kupujesz gotowca z… Sprawdź

Najczęstsze pytania

Co właściwie znaczy, że coś jest sterydem?

Że cząsteczka ma szkielet steranu, czyli charakterystyczny układ czterech połączonych pierścieni węglowych. To określenie mówi o kształcie, a nie o działaniu. Dlatego sterydami są zarówno testosteron, jak i kortyzol, choć na mięśnie wpływają w przeciwnych kierunkach, a także cholesterol, z którego wszystkie powstają.

Czy sterydy na astmę to to samo co sterydy anaboliczne?

Nie i to jedno z najczęstszych nieporozumień w tym temacie. Leki na astmę, alergię i choroby zapalne to kortykosteroidy, czyli syntetyczne odpowiedniki kortyzolu, działające przez receptor glikokortykoidowy i wykorzystywane ze względu na działanie przeciwzapalne. Sterydy anaboliczne działają przez receptor androgenowy. Wspólny jest tylko szkielet chemiczny.

Czym są sterydy anaboliczno-androgenne?

To testosteron oraz związki powstałe przez modyfikację jego cząsteczki. Nazwa opisuje dwa typy skutków wywoływanych przez ten sam mechanizm: anaboliczny, czyli wzrost masy mięśniowej i kostnej, oraz androgenny, czyli rozwój i utrzymanie męskich cech płciowych. To jedna z pięciu klas hormonów steroidowych, nie synonim słowa steryd.

Czy istnieje steryd wyłącznie anaboliczny?

Nie, mimo kilkudziesięciu lat prób. Oba działania wynikają z pobudzenia tego samego receptora androgenowego, a różnice między substancjami biorą się z tego, co robią z cząsteczką enzymy w poszczególnych tkankach. Wskaźniki sugerujące rozdzielenie tych działań pochodzą z testów prowadzonych na gryzoniach i słabo przekładają się na człowieka.

Czy SARM-y to sterydy?

Pod względem budowy nie, bo nie mają szkieletu steroidowego. Działają jednak przez ten sam receptor androgenowy co SAA i figurują w tej samej klasie listy zabronionej WADA. Określanie ich sterydami jest więc nieścisłe chemicznie, choć nie jest bezzasadne, jeśli patrzeć na mechanizm.

Do czego SAA stosuje się w medycynie?

Podstawowym wskazaniem jest hipogonadyzm, czyli potwierdzony niedobór androgenów, a poza tym opóźnione dojrzewanie u chłopców i wybrane stany wyniszczenia z utratą masy mięśniowej. Zastosowanie w niedokrwistości jest historyczne, bo zastąpiła je erytropoetyna, a w osteoporozie SAA nie są obecnie standardem postępowania.

Czy hormony tarczycy same wnikają do komórek?

Nie. Przez wiele lat zakładano, że przenikają przez błonę dzięki rozpuszczalności w tłuszczach, ale transport wymaga białek nośnikowych, przede wszystkim MCT8. Dowodem jest zespół Allana, Herndona i Dudleya, w którym mutacja genu tego transportera powoduje ciężkie zaburzenia neurologiczne mimo obecności hormonów we krwi.