Charakter artykułu. Tekst opisuje stan wiedzy o substancji niedozwolonej w suplementach diety w Polsce i większości krajów. Ma charakter informacyjny i nie zawiera zaleceń ani schematów stosowania.
DMAA, czyli 1,3-dimetyloamyloamina, sprzedawana pod nazwą geranium, przez kilka lat była jednym z najpopularniejszych składników preparatów przedtreningowych.
Poniżej wyjaśniam mechanizm jej działania, pochodzenie mylącej nazwy oraz to, co zadecydowało o wycofaniu jej z rynku niemal na całym świecie.
Newsletter
Nowe materiały prosto na maila
Raz w tygodniu wysyłam filmy i konkrety o treningu i diecie. Bez spamu, wypisujesz się jednym kliknięciem.
Skąd wzięła się nazwa geranium
DMAA była sprzedawana jako ekstrakt z pelargonii, rośliny znanej też jako geranium.
Analizy chemiczne przeprowadzone niezależnie przez kilka zespołów badawczych nie wykryły tej substancji w olejku pelargoniowym.
Wniosek: nazwa powstała na potrzeby wprowadzenia syntetycznego związku na rynek suplementów jako składnika rzekomo roślinnego.
Dlaczego to miało znaczenie
Przepisy dotyczące suplementów diety traktują inaczej składniki występujące w żywności, a inaczej substancje syntetyczne.
Przypisanie DMAA roślinnego pochodzenia pozwalało wprowadzić ją do obrotu z pominięciem procedur wymaganych dla nowych substancji.
Czym jest DMAA
Związek opisany w latach czterdziestych i opatentowany jako środek obkurczający naczynia błony śluzowej nosa.
Z zastosowania medycznego wycofano go dziesiątki lat temu, a powrócił w latach dwutysięcznych, tym razem w suplementach.
Pokrewieństwo chemiczne
Budowa DMAA przypomina amfetaminę, z tą różnicą, że zamiast pierścienia aromatycznego zawiera łańcuch alifatyczny.
Ta różnica osłabia działanie ośrodkowe, ale zachowuje silny wpływ na układ krążenia.
Mechanizm działania
DMAA należy do sympatykomimetyków, czyli substancji pobudzających układ współczulny.
Przebieg działania
- Zwiększenie uwalniania noradrenaliny z zakończeń nerwowych.
- Skurcz naczyń krwionośnych przez pobudzenie receptorów alfa-adrenergicznych.
- Wzrost ciśnienia tętniczego jako bezpośrednia konsekwencja.
- Przyspieszenie akcji serca przez wpływ na receptory beta-adrenergiczne.
Rzecz warta odnotowania: wzrost ciśnienia nie jest tu działaniem niepożądanym przy okazji, tylko bezpośrednim skutkiem tego samego mechanizmu, który odpowiada za odczuwane pobudzenie.
Nie da się ich rozdzielić przez dobór dawki.
Konsekwencja dla pompy mięśniowej
Obkurczanie naczyń działa przeciwnie do tego, co daje odczucie napełnienia mięśni krwią.
Dlatego w preparatach łączono DMAA ze składnikami rozszerzającymi naczynia, żeby ten efekt zrównoważyć.
Z mojej oferty
Konsultacja online z Trenerem personalnym i Dietetykiem
Masz wątpliwości? Waga stoi, a trening nie przynosi efektów? Nie błądzisz w ciemno. To 60 minut konkretnej rozmowy…
Sprawdź
Odczuwane efekty
Popularność DMAA wynikała z wyrazistości działania.
Początek działania następował w ciągu kilkunastu do trzydziestu minut, a szczyt w pierwszej godzinie.
Zgłaszane odczucia obejmowały silne pobudzenie, poprawę koncentracji, wzrost motywacji do wysiłku oraz zmniejszenie odczuwanego zmęczenia.
Czego nie zbadano
Wpływu na wyniki sportowe w badaniach kontrolowanych. Dostępne prace dotyczyły przede wszystkim parametrów układu krążenia.
Odczucie większej siły nie zostało potwierdzone pomiarami.
Dane o bezpieczeństwie
To ta część danych, która przesądziła o zmianie statusu tej substancji.
Amerykański organ nadzoru odnotował ponad sto zgłoszeń poważnych zdarzeń niepożądanych związanych z preparatami zawierającymi DMAA.
Opisywane zdarzenia obejmowały: krwotoki śródmózgowe u młodych osób bez wcześniejszych obciążeń, zawały serca, zaburzenia rytmu serca oraz niewydolność wątroby.
Odnotowano także zgony, w tym dwóch żołnierzy amerykańskich, którzy zmarli po treningu fizycznym, oraz uczestniczki maratonu londyńskiego.
Reakcja instytucji
Po zgonach żołnierzy preparaty zawierające DMAA zostały wycofane ze sprzedaży w placówkach na terenie amerykańskich baz wojskowych, a wojsko przeprowadziło własne badanie bezpieczeństwa.
Kolejne kraje wprowadzały zakazy w ciągu następnych kilku lat.
Uczciwe zastrzeżenie metodologiczne
Opisy przypadków nie dowodzą związku przyczynowego w takim stopniu jak badania kontrolowane.
Część zdarzeń dotyczyła osób przyjmujących preparaty wieloskładnikowe lub łączących je z innymi substancjami.
Jednocześnie powtarzalność obrazu klinicznego, młody wiek poszkodowanych i związek czasowy z przyjęciem preparatu były na tyle spójne, że organy nadzoru w wielu krajach uznały je za wystarczającą podstawę do działania.
Dlaczego wysiłek zwiększa ryzyko
To wyjaśnia, dlaczego większość opisanych zdarzeń wystąpiła podczas treningu lub tuż po nim.
Wysiłek fizyczny sam podnosi ciśnienie tętnicze i przyspiesza akcję serca, co jest zjawiskiem fizjologicznym.
DMAA robi to samo, przez inny mechanizm.
Efekty się sumują, a preparaty przedtreningowe są z definicji przyjmowane bezpośrednio przed obciążeniem układu krążenia.
Czynnik dodatkowy
Odwodnienie i wysoka temperatura otoczenia zwiększają obciążenie układu krążenia, a warunki takie towarzyszą wielu formom aktywności, przy których sięgano po tę substancję.
Status regulacyjny
| Kraj lub region | Status |
|---|---|
| Polska | Niedozwolona w suplementach diety |
| Unia Europejska | Niedopuszczona jako składnik żywności |
| Stany Zjednoczone | Nie spełnia definicji składnika suplementu diety |
| Kanada, Australia, Nowa Zelandia | Zakazana lub objęta kontrolą |
| Wielka Brytania | Objęta kontrolą jako substancja lecznicza |
| Brazylia | Zakazana |
Kontrola antydopingowa
DMAA figuruje na liście substancji zabronionych Światowej Agencji Antydopingowej w kategorii stymulantów.
Obecność w preparatach po zakazie
Wątek istotny także dla osób, które nigdy nie zamierzały tej substancji stosować.
Analizy prowadzone po wprowadzeniu zakazów wykrywały DMAA w preparatach dostępnych w obrocie, w tym w produktach niepodających jej na etykiecie.
Stosowano też nazwy zastępcze, między innymi odwołania do pelargonii lub oznaczenia chemiczne mniej rozpoznawalne dla kupującego.
Pojawiły się również pochodne o zbliżonej budowie, wprowadzane w miejsce substancji objętej zakazem, o jeszcze słabiej poznanym profilu.
Znaczenie dla zawodników
W kontroli antydopingowej odpowiada zawodnik, niezależnie od tego, czy substancja została przyjęta świadomie.
Odnotowano przypadki wyników pozytywnych u osób przyjmujących preparaty, które nie wymieniały DMAA w składzie.
Porównanie z kofeiną
| Kofeina | DMAA | |
|---|---|---|
| Mechanizm | Blokowanie receptorów adenozynowych | Pobudzanie układu współczulnego |
| Wpływ na naczynia | Niewielki | Obkurczanie |
| Wpływ na ciśnienie | Umiarkowany, przemijający | Wyraźny |
| Badania u ludzi | Setki, w tym nad wydolnością | Nieliczne, głównie nad układem krążenia |
| Status | Dozwolona | Zakazana w większości krajów |
Kluczowa różnica mechanizmu: kofeina znosi sygnał zmęczenia, natomiast DMAA pobudza układ przygotowujący organizm do reakcji na zagrożenie. Szerzej w tekście o kofeinie.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy DMAA pochodzi z pelargonii?
Nie. Analizy chemiczne przeprowadzone niezależnie przez kilka zespołów nie wykryły tej substancji w olejku z pelargonii. Nazwa geranium powstała na potrzeby wprowadzenia syntetycznego związku na rynek suplementów jako składnika rzekomo roślinnego.
Jak działa DMAA?
Jako sympatykomimetyk, czyli substancja pobudzająca układ współczulny. Zwiększa uwalnianie noradrenaliny, co podnosi ciśnienie tętnicze, przyspiesza akcję serca i wywołuje odczucie pobudzenia. Budową przypomina amfetaminę.
Dlaczego DMAA została wycofana?
Po zgłoszeniach poważnych zdarzeń niepożądanych, w tym udokumentowanych zgonów oraz przypadków krwotoków śródmózgowych i zawałów u młodych osób. Amerykański organ nadzoru odnotował ponad sto zgłoszeń poważnych zdarzeń.
Jaki jest status DMAA w Polsce?
Substancja niedozwolona w suplementach diety. Podobne regulacje obowiązują w pozostałych krajach Unii Europejskiej, w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Wielkiej Brytanii i Nowej Zelandii.
Na czym polega największe ryzyko?
Na gwałtownym wzroście ciśnienia tętniczego przy jednoczesnym skurczu naczyń. W połączeniu z wysiłkiem fizycznym, który sam podnosi ciśnienie, obciążenie układu krążenia się sumuje. Większość opisanych zdarzeń wystąpiła podczas lub tuż po wysiłku.
Czy DMAA jest wykrywana w kontroli antydopingowej?
Tak, figuruje na liście substancji zabronionych Światowej Agencji Antydopingowej jako stymulant. Wykrywano ją też w preparatach niepodających jej na etykiecie, co skutkowało wynikami pozytywnymi u zawodników nieświadomych jej przyjęcia.
Czy DMAA wpływa na pompę mięśniową?
Działa przeciwstawnie. Jako substancja obkurczająca naczynia utrudnia napływ krwi do mięśni, dlatego w preparatach łączono ją ze składnikami rozszerzającymi naczynia, żeby ten efekt zrównoważyć.
Czy DMAA nadal pojawia się w suplementach?
Analizy prowadzone po wprowadzeniu zakazów wykrywały ją w preparatach dostępnych w obrocie, często bez wymienienia na etykiecie lub pod innymi nazwami. Pojawiały się też pochodne o zbliżonej budowie, wprowadzane w miejsce zakazanej substancji.
Podsumowanie
Sprostowanie dotyczące nazwy: DMAA nie pochodzi z pelargonii. Analizy chemiczne nie wykryły jej w tej roślinie, a nazwa geranium powstała na potrzeby wprowadzenia związku na rynek.
Mechanizm: pobudzenie układu współczulnego, obkurczenie naczyń i wzrost ciśnienia tętniczego. Wzrost ciśnienia to nie efekt uboczny, tylko ta sama reakcja, która daje odczucie pobudzenia.
Podstawa wycofania: ponad sto zgłoszeń poważnych zdarzeń, w tym krwotoki śródmózgowe i zawały u młodych osób oraz udokumentowane zgony.
Dlaczego kontekst treningowy zwiększa ryzyko: wysiłek sam podnosi ciśnienie, a efekty się sumują. Większość zdarzeń wystąpiła podczas wysiłku lub tuż po nim.
Kwestia dotycząca także osób niezainteresowanych tą substancją: DMAA wykrywano w preparatach bez wymienienia jej na etykiecie, a w kontroli antydopingowej odpowiada zawodnik.
I różnica wobec kofeiny: kofeina znosi sygnał zmęczenia, DMAA pobudza układ przygotowujący organizm do reakcji na zagrożenie. To dwa odmienne mechanizmy o nieporównywalnym profilu bezpieczeństwa.
Jeśli chcesz ustawić trening i suplementację pod swoje cele, sprawdź indywidualny plan treningowy. W Lublinie pracuję jako trener personalny i dietetyk.
- Grupa FitForce na Facebooku, gdzie omawiamy suplementy w oparciu o dane.
- Instagram @naarqu_, gdzie dzielę się praktycznymi wskazówkami.
Bibliografia
- Cohen PA. DMAA as a dietary supplement ingredient. Archives of Internal Medicine. 2012;172(13):1038-1039. doi:10.1001/archinternmed.2012.1677
- Zhang Y, Woods RM, Breitbach ZS, Armstrong DW. 1,3-Dimethylamylamine (DMAA) in supplements and geranium products: natural or synthetic? Drug Testing and Analysis. 2012;4(12):986-990. doi:10.1002/dta.1368
- Bloomer RJ, Harvey IC, Farney TM, Bell ZW, Canale RE. Effects of 1,3-dimethylamylamine and caffeine alone or in combination on heart rate and blood pressure in healthy men and women. The Physician and Sportsmedicine. 2011;39(3):111-120. doi:10.3810/psm.2011.09.1927
- Eliason MJ, Eichner A, Cancio A, Bestervelt L, Adams BD, Deuster PA. Case reports: Death of active duty soldiers following ingestion of dietary supplements containing 1,3-dimethylamylamine (DMAA). Military Medicine. 2012;177(12):1455-1459. doi:10.7205/milmed-d-12-00265
- Gee P, Jackson S, Easton J. Another bitter pill: a case of toxicity from DMAA party pills. The New Zealand Medical Journal. 2010;123(1327):124-127.
- Foley S, Butlin E, Shields W, Lacey B. Experience with OxyELITE Pro and acute liver injury in active duty service members. Digestive Diseases and Sciences. 2014;59(12):3117-3121. doi:10.1007/s10620-014-3221-4
- Cohen PA, Travis JC, Venhuis BJ. A synthetic stimulant never tested in humans, 1,3-dimethylbutylamine (DMBA), is identified in multiple dietary supplements. Drug Testing and Analysis. 2015;7(1):83-87. doi:10.1002/dta.1735
- Amerykańska Agencja Żywności i Leków. DMAA in Products Marketed as Dietary Supplements. Komunikat dla konsumentów.
- Światowa Agencja Antydopingowa. The Prohibited List: S6 Stimulants.
Z mojej oferty
Indywidualny Jadłospis Online – Łatwy start i trwała zmiana nawyków
Koniec z błądzeniem. Zyskaj strategię żywieniową, która wspiera zdrowie i buduje formę. Jako dyplomowany dietetyk nie oferuję "gotowców",…
Sprawdź
Najczęstsze pytania
Czy DMAA pochodzi z pelargonii?
Nie. Analizy chemiczne przeprowadzone niezależnie przez kilka zespołów nie wykryły tej substancji w olejku z pelargonii. Nazwa geranium powstała na potrzeby wprowadzenia syntetycznego związku na rynek suplementów jako składnika rzekomo roślinnego.
Jak działa DMAA?
Jako sympatykomimetyk, czyli substancja pobudzająca układ współczulny. Zwiększa uwalnianie noradrenaliny, co podnosi ciśnienie tętnicze, przyspiesza akcję serca i wywołuje odczucie pobudzenia. Budową przypomina amfetaminę.
Dlaczego DMAA została wycofana?
Po zgłoszeniach poważnych zdarzeń niepożądanych, w tym udokumentowanych zgonów oraz przypadków krwotoków śródmózgowych i zawałów u młodych osób. Amerykański organ nadzoru odnotował ponad sto zgłoszeń poważnych zdarzeń.
Jaki jest status DMAA w Polsce?
Substancja niedozwolona w suplementach diety. Podobne regulacje obowiązują w pozostałych krajach Unii Europejskiej, w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Wielkiej Brytanii i Nowej Zelandii.
Na czym polega największe ryzyko?
Na gwałtownym wzroście ciśnienia tętniczego przy jednoczesnym skurczu naczyń. W połączeniu z wysiłkiem fizycznym, który sam podnosi ciśnienie, obciążenie układu krążenia się sumuje. Większość opisanych zdarzeń wystąpiła podczas lub tuż po wysiłku.
Czy DMAA jest wykrywana w kontroli antydopingowej?
Tak, figuruje na liście substancji zabronionych Światowej Agencji Antydopingowej jako stymulant. Wykrywano ją też w preparatach niepodających jej na etykiecie, co skutkowało wynikami pozytywnymi u zawodników nieświadomych jej przyjęcia.
Czy DMAA wpływa na pompę mięśniową?
Działa przeciwstawnie. Jako substancja obkurczająca naczynia utrudnia napływ krwi do mięśni, dlatego w preparatach łączono ją ze składnikami rozszerzającymi naczynia, żeby ten efekt zrównoważyć.
Czy DMAA nadal pojawia się w suplementach?
Analizy prowadzone po wprowadzeniu zakazów wykrywały ją w preparatach dostępnych w obrocie, często bez wymienienia na etykiecie lub pod innymi nazwami. Pojawiały się też pochodne o zbliżonej budowie, wprowadzane w miejsce zakazanej substancji.
