Gotu kola, czyli Centella asiatica, sprzedawana jest przede wszystkim jako wsparcie pamięci i koncentracji.
Dane wskazują na coś innego. Poniżej wyjaśniam, w którym obszarze dowody są naprawdę mocne, co pokazała metaanaliza badań nad funkcjami poznawczymi i jakie badania trwają obecnie.
Obszar z najmocniejszymi dowodami
Przewlekła niewydolność żylna to zastosowanie, w którym gotu kola ma najlepszą dokumentację, i jednocześnie najrzadziej wymieniane w opisach suplementów.
Badana postać: standaryzowana frakcja triterpenowa, zawierająca określone proporcje kwasu azjatowego, madekasowego i azjatykozydu.
Odnotowane efekty: zmniejszenie obrzęków kończyn dolnych, poprawa parametrów mikrokrążenia oraz złagodzenie uczucia ciężkości nóg.
Mechanizm
Triterpeny wpływają na syntezę kolagenu w ścianie naczyń żylnych, co przekłada się na ich lepszą szczelność i wytrzymałość.
To ten sam mechanizm, który odpowiada za działanie na skórę, tylko zastosowany w innej tkance.
Kontekst praktyczny
W części krajów europejskich preparaty ze standaryzowaną frakcją triterpenową funkcjonują jako produkty lecznicze stosowane w zaburzeniach krążenia żylnego.
To odróżnia je od suplementów zawierających sproszkowane ziele bez określonej standaryzacji.
Funkcje poznawcze: co pokazała metaanaliza
Metaanaliza badań z randomizacją objęła pięć prac oceniających samą Centellę oraz sześć dotyczących preparatów złożonych.
Wynik: brak istotnych różnic wobec placebo we wszystkich badanych domenach funkcji poznawczych.
Efekt, który odnotowano: poprawa w zakresie czujności, mierzona kwestionariuszami oceny nastroju.
Jak to interpretować
Poprawa czujności to realny efekt, tylko węższy niż obietnica poprawy pamięci i koncentracji.
Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: czujność dotyczy subiektywnego stanu pobudzenia, a nie mierzalnej sprawności w testach pamięciowych.
Skąd bierze się rozbieżność z opisami preparatów
Z badań przedklinicznych. U gryzoni Centella wykazuje wpływ na gęstość synaps, poziom czynników neurotroficznych i wyniki testów pamięciowych.
Te wyniki są powtarzalne i pochodzą z wielu niezależnych zespołów, ale nie przełożyły się dotąd na potwierdzenie u ludzi.
Uczciwe zastrzeżenie do metaanalizy: uwzględnione badania różniły się preparatami, dawkami i czasem trwania, a część była niewielka.
To nie oznacza, że efekt nie istnieje, tylko że dotychczasowe badania go nie wykazały.
Trwające badania
Wątek istotny, bo obraz danych może się zmienić.
Prowadzony jest program badawczy nad standaryzowanym wodnym wyciągiem z Centella asiatica u osób starszych z zaburzeniami poznawczymi.
Etapy
Badanie pierwszej fazy oceniło przyswajalność i profil farmakokinetyczny kluczowych składników, czyli triterpenów i kwasów kawoilochinowych, w dawkach 2 g i 4 g wyciągu.
Kolejne badanie kliniczne rozpoczęło rekrutację w 2023 roku.
Dlaczego ten kierunek jest ciekawy
Badania przedkliniczne z tego samego ośrodka wskazały, że za efekty poznawcze odpowiadają zarówno triterpeny, jak i kwasy kawoilochinowe, przy czym za działanie przeciwlękowe odpowiadają prawdopodobnie inne składniki.
To rozdzielenie mechanizmów tłumaczy, dlaczego preparaty o różnej standaryzacji mogą dawać odmienne rezultaty.
Składniki aktywne
| Grupa związków | Przedstawiciele | Przypisywane działanie |
|---|---|---|
| Triterpeny | Azjatykozyd, madekasozyd, kwas azjatowy | Synteza kolagenu, działanie naczyniowe |
| Kwasy kawoilochinowe | Kwas chlorogenowy i pochodne | Działanie przeciwutleniające, wpływ na neurony |
| Flawonoidy | Kwercetyna, kemferol | Działanie przeciwutleniające |
Kwestia standaryzacji
Preparaty różnią się zawartością tych grup zależnie od metody ekstrakcji.
Wyciąg wodny i frakcja triterpenowa to dwa różne produkty, badane w różnych wskazaniach, więc etykieta ma tu znaczenie praktyczne.
Zastosowanie na skórę
To zastosowanie zewnętrzne, odrębne od suplementacji doustnej.
Triterpeny pobudzają fibroblasty do syntezy kolagenu, co wykorzystuje się w preparatach wspomagających gojenie ran i ograniczających bliznowacenie.
Co jest udokumentowane
Wpływ na gojenie ran w badaniach na modelach zwierzęcych oraz obserwacjach klinicznych.
Zastosowanie w preparatach na blizny, gdzie Centella należy do składników o najdłuższej historii stosowania.
Czego nie da się przenieść
Działanie preparatu nakładanego na skórę nie przekłada się na efekt suplementu doustnego.
Stężenia osiągane miejscowo w tkance są nieporównywalnie wyższe niż te po podaniu doustnym.
Dawki stosowane w badaniach
| Zastosowanie | Postać | Dawka |
|---|---|---|
| Niewydolność żylna | Frakcja triterpenowa | 60-120 mg dziennie |
| Badania nad funkcjami poznawczymi | Wyciąg wodny | 2-4 g dziennie |
| Preparaty ogólne | Sproszkowane ziele | 1-3 g dziennie |
Rzecz warta odnotowania
Różnica dawek między wskazaniami jest kilkudziesięciokrotna.
Preparat zawierający 60 mg frakcji triterpenowej nie jest odpowiednikiem 2 g wyciągu wodnego stosowanego w badaniach nad funkcjami poznawczymi.
Czas do oceny efektu
Przy dolegliwościach żylnych badania trwały zwykle od czterech do ośmiu tygodni.
Gotu kola a bakopa
Obie rośliny bywają w ajurwedzie nazywane brahmi, co jest źródłem częstych pomyłek, mimo że należą do różnych rodzin botanicznych.
| Gotu kola | Bakopa | |
|---|---|---|
| Nazwa łacińska | Centella asiatica | Bacopa monnieri |
| Dane o pamięci u ludzi | Metaanaliza nie potwierdza | Mocniejsze, potwierdzone w metaanalizach |
| Działanie naczyniowe | Dobrze udokumentowane | Brak danych |
| Czas do efektu | Zależny od wskazania | Około 12 tygodni |
Przy celu związanym z pamięcią dane przemawiają za bakopą. Szerzej w tekście o bakopie.
Bezpieczeństwo i interakcje
Działania niepożądane
- Dolegliwości żołądkowo-jelitowe, w tym nudności.
- Senność, zwłaszcza przy wyższych dawkach.
- Reakcje skórne przy stosowaniu miejscowym, rzadkie.
Kwestia wątroby
Opisywano pojedyncze przypadki uszkodzenia wątroby związane z długotrwałym stosowaniem preparatów z Centella asiatica.
Zdarzenia były rzadkie, a zmiany ustępowały po odstawieniu, ale przemawia to za ograniczaniem czasu przyjmowania oraz unikaniem łączenia z innymi substancjami obciążającymi wątrobę.
Objawy wymagające kontaktu z lekarzem: zażółcenie skóry lub białkówek, ciemne zabarwienie moczu, uporczywe zmęczenie i nudności.
Kiedy zachować ostrożność
- Choroby wątroby oraz jednoczesne przyjmowanie leków metabolizowanych w wątrobie.
- Leki uspokajające i nasenne, których działanie może zostać nasilone.
- Leki przeciwpadaczkowe.
- Okres okołooperacyjny, ze względu na możliwe działanie sedatywne.
- Ciąża i karmienie piersią, wobec braku danych.
Podsumowanie
Rozbieżność porządkująca cały temat: gotu kola sprzedawana jest jako wsparcie pamięci, a metaanaliza badań z randomizacją tego nie potwierdza w żadnej z badanych domen.
Co odnotowano zamiast tego: poprawę w zakresie czujności, czyli efekt realny, ale węższy niż obietnica.
Obszar z najmocniejszymi dowodami: przewlekła niewydolność żylna, przy dawce 60-120 mg standaryzowanej frakcji triterpenowej dziennie.
Rzecz istotna przy zakupie: frakcja triterpenowa i wyciąg wodny to dwa różne produkty, badane w innych wskazaniach i w dawkach różniących się kilkudziesięciokrotnie.
Wątek do obserwowania: trwa program badawczy nad wyciągiem wodnym u osób starszych z zaburzeniami poznawczymi, który może ten obraz zmienić.
I kwestia bezpieczeństwa warta uwagi: opisywano rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby przy długotrwałym stosowaniu, co przemawia za ograniczaniem czasu przyjmowania.
Jeśli chcesz uporządkować suplementację pod swoje cele, sprawdź konsultację online. W Lublinie pracuję jako trener personalny i dietetyk.
- Grupa FitForce na Facebooku, gdzie omawiamy suplementy w oparciu o dane.
- Instagram @naarqu_, gdzie dzielę się praktycznymi wskazówkami.
Bibliografia
- Puttarak P, Dilokthornsakul P, Saokaew S, i wsp. Effects of Centella asiatica (L.) Urb. on cognitive function and mood related outcomes: A Systematic Review and Meta-analysis. Scientific Reports. 2017;7(1):10646. doi:10.1038/s41598-017-09823-9
- Wright KM, Bollen M, David J, i wsp. Pharmacokinetics and Pharmacodynamics of Key Components of a Standardized Centella asiatica Product in Cognitively Impaired Older Adults: A Phase 1, Double-Blind, Randomized Clinical Trial. Antioxidants. 2022;11(2):215. doi:10.3390/antiox11020215
- Gray NE, Hack W, Brandes MS, i wsp. Amelioration of age-related cognitive decline and anxiety in mice by Centella asiatica extract varies by sex, dose and mode of administration. Frontiers in Aging. 2024;5:1357922. doi:10.3389/fragi.2024.1357922
- Gray NE, Zweig JA, Caruso M, i wsp. Centella asiatica increases hippocampal synaptic density and improves memory and executive function in aged mice. Brain and Behavior. 2018;8(7):e01024. doi:10.1002/brb3.1024
- Chong NJ, Aziz Z. A Systematic Review of the Efficacy of Centella asiatica for Improvement of the Signs and Symptoms of Chronic Venous Insufficiency. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. 2013;2013:627182. doi:10.1155/2013/627182
- Bylka W, Znajdek-Awiżeń P, Studzińska-Sroka E, Brzezińska M. Centella asiatica in cosmetology. Postepy Dermatologii i Alergologii. 2013;30(1):46-49. doi:10.5114/pdia.2013.33378
- Sun B, Wu L, Wu Y, i wsp. Therapeutic Potential of Centella asiatica and Its Triterpenes: A Review. Frontiers in Pharmacology. 2020;11:568032. doi:10.3389/fphar.2020.568032
- Jorge OA, Jorge AD. Hepatotoxicity associated with the ingestion of Centella asiatica. Revista Espanola de Enfermedades Digestivas. 2005;97(2):115-124. doi:10.4321/s1130-01082005000200006
- Brinkhaus B, Lindner M, Schuppan D, Hahn EG. Chemical, pharmacological and clinical profile of the East Asian medical plant Centella asiatica. Phytomedicine. 2000;7(5):427-448. doi:10.1016/S0944-7113(00)80065-3
Najczęstsze pytania
Czy gotu kola poprawia pamięć?
Metaanaliza badań z randomizacją nie wykazała istotnych różnic wobec placebo w żadnej domenie funkcji poznawczych. Odnotowano natomiast poprawę w zakresie czujności, co jest efektem węższym niż sugerują opisy preparatów.
Gdzie dowody są najmocniejsze?
W przewlekłej niewydolności żylnej. Standaryzowana frakcja triterpenowa była badana w wielu próbach klinicznych i wykazywała zmniejszenie obrzęków oraz poprawę parametrów mikrokrążenia w kończynach dolnych.
Jakie dawki stosowano w badaniach?
Przy niewydolności żylnej zwykle 60-120 mg standaryzowanej frakcji triterpenowej dziennie. W badaniach nad funkcjami poznawczymi stosowano znacznie wyższe dawki wyciągu wodnego, rzędu kilku gramów.
Czy trwają nowe badania nad gotu kolą?
Tak, prowadzony jest program badawczy nad standaryzowanym wyciągiem wodnym u osób starszych z zaburzeniami poznawczymi, poprzedzony badaniem farmakokinetycznym. Wyniki mogą zmienić obecny obraz danych.
Czy gotu kola działa na skórę?
Miejscowe stosowanie ma dane dotyczące gojenia ran i wpływu na syntezę kolagenu, wykorzystywane w preparatach na blizny. To zastosowanie zewnętrzne, odrębne od suplementacji doustnej.
Czym gotu kola różni się od bakopy?
To dwie różne rośliny, obie nazywane w ajurwedzie brahmi, co bywa źródłem pomyłek. Bakopa ma mocniejsze dane dotyczące pamięci u ludzi, gotu kola lepiej udokumentowane działanie naczyniowe.
Jakie są działania niepożądane?
Najczęściej dolegliwości żołądkowe i senność. Opisywano rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby przy dłuższym stosowaniu, co przemawia za ograniczaniem czasu przyjmowania i unikaniem łączenia z substancjami obciążającymi wątrobę.
Kto powinien zachować ostrożność?
Osoby z chorobami wątroby, przyjmujące leki uspokajające lub przeciwpadaczkowe, kobiety w ciąży i karmiące oraz osoby przed planowanymi zabiegami operacyjnymi.
Newsletter
Nowe materiały prosto na maila
Raz w tygodniu wysyłam filmy i konkrety o treningu i diecie. Bez spamu, wypisujesz się jednym kliknięciem.
