Endometrioza a dieta: co wiadomo o bólu, wzdęciach i eliminacji glutenu oraz nabiału?

Przy endometriozie łatwo usłyszeć, że po odstawieniu glutenu, nabiału i cukru wszystko powinno być lepiej. Gdy ból lub wzdęcia zostają, pojawia się kolejny produkt do usunięcia i poczucie, że dieta nadal nie jest dostatecznie dobra. Potrzeba odzyskania wpływu na samopoczucie jest zrozumiała. Badania dają jednak bardziej złożoną odpowiedź niż jedna lista zakazów dla wszystkich.

Pokazuję, kiedy zmiana jedzenia może pomagać przy objawach, co wiadomo o diecie śródziemnomorskiej i low FODMAP oraz czy gluten, nabiał i suplementy mają szczególne znaczenie. Oddzielam ból, dolegliwości jelitowe i jakość życia od wpływu na samą chorobę. Podpowiadam też, jak układać normalne posiłki, gdy brakuje siły na gotowanie lub coraz trudniej znaleźć tolerowane jedzenie.

Czego można oczekiwać od diety przy endometriozie

Dieta może wspierać odżywienie i łagodzenie części objawów. Nie jest zamiennikiem diagnostyki, leczenia hormonalnego, przeciwbólowego lub zabiegowego, jeśli jest potrzebne. Mniejszy ból brzucha po zmianie posiłku nie dowodzi, że ogniska endometriozy zniknęły, podobnie jak utrzymywanie się bólu nie dowodzi błędu w jedzeniu.

Ta sama nazwa choroby nie oznacza identycznej codzienności

Endometrioza wiąże się z obecnością tkanki podobnej do endometrium poza macicą. Jej objawy mogą obejmować bolesne miesiączki, ból miednicy, ból przy współżyciu i trudności związane z płodnością. U części osób dołączają wzdęcia i zmiana wypróżnień. Nie wszystko trzeba wyjaśniać jednym produktem lub jednym mechanizmem.

Europejskie Towarzystwo Rozrodu Człowieka i Embriologii (ESHRE) w wytycznych z 2022 roku nie mogło wskazać konkretnej interwencji żywieniowej jako pewnej metody redukcji bólu i poprawy jakości życia. Od tego czasu pojawiły się nowe próby, które omówię poniżej. Nie zmieniają jednak jedzenia w leczenie zastępujące opiekę ginekologiczną.

Najpierw wybierz problem, który chcesz zmniejszyć

Zaczynam od ustalenia, co najbardziej utrudnia dzień. Narastające wzdęcie po posiłku, bolesne wypróżnianie i silny ból podczas miesiączki nie muszą reagować tak samo. Cel „chcę móc zjeść obiad bez wielogodzinnego dyskomfortu” jest bardziej użyteczny niż wymaganie, żeby jadłospis naprawił całą chorobę. Pozwala też zauważyć częściową poprawę, bez obiecywania pełnego ustąpienia objawów.

Dlaczego dolegliwości jelitowe wymagają osobnej uwagi

Endometrioza i zespół jelita drażliwego (IBS) mogą współwystępować, a ich objawy nakładać się na siebie. W metaanalizie z 2022 roku związek oceniono w 11 badaniach obejmujących 96 119 osób. Szansa rozpoznania IBS była wyższa u osób z endometriozą, ale różne kryteria i charakter obserwacji nie pozwalają uznać, że jedna choroba zawsze powoduje drugą.

Ulga w jelitach jest realną korzyścią

Można to porównać do dwóch nakładających się źródeł bólu podczas chodzenia: uwierającego buta i chorego kolana. Poprawa dopasowania buta pomaga, choć nie leczy kolana. Podobnie lepsza tolerancja jedzenia może poprawiać dzień przy endometriozie, bez dowodu zmniejszenia jej ognisk. Taka ulga nie jest gorszym wynikiem tylko dlatego, że nie rozwiązuje całej choroby.

IBS jest zaburzeniem współpracy jelit i układu nerwowego, nie stwierdzeniem, że dolegliwości są wymyślone. Jednocześnie nowego bólu, krwawienia lub utraty masy nie należy automatycznie przypisywać jelitu drażliwemu. Przed eliminacją potrzebne jest wyjaśnienie, z jaką sytuacją masz do czynienia. Zasady rozpoznawania i postępowania zebrałem w materiale o IBS i codziennym funkcjonowaniu.

Dieta śródziemnomorska: rozsądna podstawa, nowe wyniki

Najpraktyczniejszy początek to różnorodne jedzenie oparte na warzywach, owocach, produktach zbożowych, tolerowanych strączkach, rybach, orzechach i oliwie. Ten model nie wymaga usuwania kolejnych grup bez wyraźnej przyczyny. Porcje oraz konsystencję można dopasować do apetytu, tolerancji i dnia, zamiast wybierać między idealną dietą a przypadkowym podjadaniem.

Co pokazała randomizowana próba z 2026 roku

Do badania włączono 140 pacjentek z objawami mimo leczenia hormonalnego. Przez 12 miesięcy porównywano dodatkowy coaching jedzenia w stylu śródziemnomorskim i zaleceń wysiłku aerobowego z samą obserwacją. Średnia zmiana bólu miednicy poza miesiączką w skali 0-10 wyniosła -1,60 wobec -0,74 punktu. Poprawiło się też bolesne wypróżnianie, natomiast wyniki depresji i jakości życia nie wykazały wyraźnej różnicy.

To obiecujący wynik wsparcia stylu życia obok leczenia. Próba była otwarta, a jedzenie połączono z ruchem i kontaktem z osobą prowadzącą. Nie da się więc przypisać całej korzyści samemu jadłospisowi. Nie jest to też badanie zastępowania hormonów dietą.

Jak wykorzystać ten kierunek bez tworzenia nowej listy wymagań

Radzę wybrać posiłek, który da się poprawić najmniejszym wysiłkiem: dorzucić warzywa do obiadu, zamienić część wędlin na inne źródło białka lub przygotować jedną dostępną przekąskę. Jeśli strączki nasilają objawy, zacznij od tolerowanej porcji lub innego produktu. Wzorzec żywieniowy ocenia się w skali całej diety. Pojedynczy deser nie odbiera mu sensu.

Gluten, nabiał i cukier: czy potrzebne są zakazy?

Samo rozpoznanie endometriozy nie uzasadnia automatycznego usunięcia tych trzech grup. Gdy po posiłku czujesz się gorzej, potrzebujesz oceny składnika, porcji i okoliczności. Popularny zakaz bywa prosty do zapamiętania, ale może odsuwać uwagę od rzeczywistej trudności oraz tworzyć problem z uzupełnieniem energii i składników.

Dlaczego wynik o glutenie brzmi mocniej, niż na to zasługuje

W często cytowanej pracy z 2012 roku przedstawiono wyniki 207 osób z nasilonymi dolegliwościami. Po 12 miesiącach diety bezglutenowej 75% zgłaszało poprawę bólu. Nie było jednak grupy kontrolnej. Późniejsza krytyczna analiza wskazała także 88 wczesnych rezygnacji po 2-3 tygodniach z powodu dolegliwości brzusznych, co zwiększa ryzyko błędu selekcji. Nie wiadomo, ile wynikało z innych zmian jedzenia, leczenia, oczekiwań czy naturalnego przebiegu objawów. To sygnał do sprawdzenia w lepszej próbie, nie dowód obowiązkowej eliminacji.

Prospektywna obserwacja opublikowana w 2022 roku obejmowała 81 961 kobiet i ocenę diety oraz późniejszych rozpoznań. Nie wskazała na gluten jako mocny czynnik wyjaśniający endometriozę. Było to badanie związku z rozpoznaniem, nie próba leczenia bólu. Krytyczna analiza z 2024 roku również nie znalazła podstaw do zalecania diety bezglutenowej wyłącznie z powodu endometriozy.

Jeśli po pieczywie pojawiają się dolegliwości, przyczyną mogą być między innymi fruktany, fermentujące węglowodany obecne w pszenicy, a nie sam gluten. Celiakia i inne rozpoznania wymagają osobnej oceny. Kolejność diagnostyki uzgodnij przed samodzielną eliminacją. Nie każda poprawa po odstawieniu chleba oznacza, że organizm nie toleruje glutenu.

Nabiał: odróżnij skład posiłku od laktozy i alergii

Po mleku możesz odczuwać dolegliwości związane z laktozą, a dobrze tolerować inne produkty lub wersję bezlaktozową. To nie jest dowód, że nabiał napędza endometriozę. Alergia na białka mleka jest jeszcze inną sytuacją i wersja bez laktozy jej nie rozwiązuje. Różnice wyjaśniam w poradniku o alergii oraz nietolerancji.

Jeżeli nabiał znika, sprawdź, co zajmuje jego miejsce. Napój roślinny wzbogacony w wapń i o sensownej ilości białka może pełnić inną rolę niż woda lub napój bez wzbogacania. Możesz też korzystać z innych tolerowanych źródeł tych składników. Samo wykreślenie produktów nie buduje kompletnej diety.

Cukier i deser bez moralnej oceny

Ograniczenie częstych słodzonych napojów i dużych ilości słodyczy może poprawiać ogólną jakość jedzenia. Nie jest jednak równoznaczne z dowodem, że każdy deser nasila ogniska choroby. Zostaw miejsce na porcję, którą lubisz i tolerujesz. Jeśli problemy pojawiają się po konkretnym produkcie, obejrzyj także jego ilość, tłuszcz, laktozę i poliole z zamienników cukru, zamiast przypisywać wszystko jednemu słowu na etykiecie.

Kiedy low FODMAP może mieć sens

Przy uporczywych objawach jelitowych warto rozważyć ukierunkowaną interwencję, zamiast wycinać coraz więcej produktów na ślepo. Low FODMAP ogranicza wybrane szybko fermentujące węglowodany. W endometriozie służy przede wszystkim pytaniu o tolerancję jedzenia i dolegliwości przewodu pokarmowego, nie o usuwanie ognisk choroby.

Badanie EndoFOD z 2025 roku

W próbie krzyżowej losowo przydzielono 35 uczestniczek do 28 dni low FODMAP lub diety kontrolnej, po czym po przerwie zamieniano warianty. Odpowiedź w zakresie ogólnych objawów jelitowych uzyskano u 21 z 35 osób (60%) na low FODMAP i u 9 z 35 (26%) na kontroli. Poprawiły się też wybrane objawy i oceny jakości życia, ale nie wykazano ogólnej poprawy stresu, lęku czy depresji.

Większość jedzenia dostarczano, więc zastosowanie w zwykłej kuchni może być trudniejsze. Obserwacja była krótka. Projekt finansował australijski fundusz publiczny, a część autorów pracowała w jednostce zarabiającej na materiałach i narzędziach związanych z low FODMAP. Te ograniczenia nie unieważniają wyniku, lecz pomagają ocenić, co rzeczywiście można z niego przenieść do codzienności.

Próba z powrotem do jedzenia, nie dieta na zawsze

Po ocenie odpowiedzi potrzebne jest ponowne wprowadzanie i ustalenie tolerowanych porcji. Nie trzeba utrzymywać wszystkich ograniczeń tylko dlatego, że pomogła początkowa faza. Jeżeli nie ma poprawy lub jadłospis staje się bardzo ubogi, wróć do oceny planu. Sposób przejścia poszczególnych etapów opisuję w artykule o czasowym stosowaniu low FODMAP.

Co jeść: produkty, posiłki i zwykłe wyjścia

Najpierw zapewnij sobie jedzenie, które jesteś w stanie przygotować i zjeść. Pełny posiłek może łączyć białko, tolerowany produkt zbożowy lub ziemniaki, warzywa albo owoce oraz dodatek tłuszczu. Szczegóły zmieniają się wraz z objawami. Nie potrzebujesz codziennie nowego przepisu ani produktów z etykietą „na hormony”.

Proste kompozycje od śniadania do kolacji

Śniadaniem może być jajecznica z pieczywem i pomidorem, a w wygodniejszym wariancie jogurt z płatkami, owocem i porcją orzechów. Na obiad przygotuj makaron z rybą lub tofu i warzywami albo ziemniaki z jajkami i surówką, jeśli ją dobrze tolerujesz. Kolację można oprzeć na zupie z dodatkiem białka i pieczywem lub kanapkach z pastą. Porcje dopasuj do apetytu, aktywności i tego, ile jedzenia mieści się w pozostałej części dnia.

Takie rozwiązania pozwalają zastosować ogólne zasady do zwykłego dnia. Jeśli gotujesz dla bliskich, wspólna baza może zostać, a bardziej problematyczne dodatki można podać osobno. Nie musisz przygotowywać osobnego garnka do każdego posiłku. W trudniejszym okresie powtarzalność bywa ułatwieniem, a nie oznaką gorszej diety.

W bolesny dzień wygoda też jest częścią planu

Przygotuj wcześniej rzeczy, z których złożysz jedzenie bez długiego stania: pieczywo w zamrażarce, porcję zupy, jajka, tolerowany nabiał lub tofu. Gotowe danie i zamrożone warzywa mogą być rozsądniejszym wyborem niż pomijanie posiłku, bo nie udało się ugotować idealnie. Polecam mieć choć jeden wariant, który nie wymaga dużej liczby decyzji.

Jeżeli od dłuższego czasu trudno zjeść wystarczająco i masa spada bez takiego celu, potrzebna jest ocena odżywienia. Nie dokładamy wtedy automatycznie redukcji tylko dlatego, że wzdęty brzuch wygląda inaczej niż rano. Wzdęcie nie jest bezpośrednim pomiarem tkanki tłuszczowej, a mniejsza porcja nie zawsze oznacza lepszy plan.

Dobierz porcję do dnia, nie do wyglądu brzucha

Jeśli duży obiad jest trudny do zjedzenia, możesz rozdzielić go na mniejszy posiłek i przygotowaną część na później. Zamiast zostawać przy samych warzywach, zachowaj również dodatek i źródło białka. Po zupie możesz zjeść kanapkę, a jogurt z owocem zostawić na dostępną przerwę. Sprawdź, czy taki układ rzeczywiście ułatwia jedzenie, zamiast narzucać sobie jednakowe godziny i identyczne porcje w każdym dniu.

Na dzień z treningiem zaplanuj dostępny posiłek przed lub po ćwiczeniach. Nie musisz przygotowywać osobnego sportowego menu: kanapki, ryż z dodatkami czy zwykła kolacja mogą spełniać tę rolę. Jeśli przed treningiem tolerujesz mniej warzyw, większą ich część zjedz w innym posiłku. To organizacja jedzenia pod komfort, bez konieczności stałego wykreślania całej grupy. Przy silnym bólu dostosowanie treningu omów z prowadzącym, zamiast odrabiać go za wszelką cenę.

Przy planowaniu redukcji najpierw oceń, czy obecny sposób jedzenia jest wystarczający i czy pozwala normalnie funkcjonować. Brzuch zmieniający obwód w ciągu dnia nie wyznacza potrzebnego deficytu. Porównaj dłuższą obserwację masy i samopoczucia, zanim zmniejszysz posiłki. Jeżeli ograniczenia już prowadzą do chudnięcia bez takiego celu, ważniejsze jest przywrócenie odżywienia niż szukanie kolejnej metody redukcji.

Restauracja i jedzenie dla przyjemności

Pizza, kebab czy deser nie stają się zakazane z chwilą diagnozy. Przy jelitowych dolegliwościach pomocne może być wybranie prostszego sosu, mniejszej ilości cebuli lub porcji, po której czujesz się lepiej. Gdy trwa konkretna eliminacja, dopasuj zamówienie do jej celu. Poza tym nie ma potrzeby traktować każdej kolacji jako testu leczenia.

Nie oszczędzaj całego dnia jedzenia na wyjście ani nie odrabiaj go głodówką. Jeśli chcesz spróbować deseru, uwzględnij go w zamówieniu i zjedz w spokojnych warunkach. Obserwuj reakcję bez wymagania, żeby każda przyjemność była całkowicie pozbawiona ryzyka dyskomfortu. Dieta ma pomagać w funkcjonowaniu, także przy wspólnym stole.

Omega-3, antyoksydanty i inne suplementy

Nie ma obowiązkowego zestawu kapsułek po rozpoznaniu endometriozy. Mechanizm przeciwzapalny w laboratorium nie wystarcza do obietnicy mniejszego bólu. Suplement może mieć sens przy konkretnej potrzebie lub niedoborze, ale dobór powinien uwzględniać dietę, inne preparaty i leczenie.

Przeglądy pokazują potencjał i duże ograniczenia

Przegląd randomizowanych prób z 2024 roku obejmował 11 badań i 716 kobiet. Wiele wyników było korzystnych, lecz badania obciążało umiarkowane lub wysokie ryzyko błędu, a wyniki znacznie się różniły. Znaczną część interwencji stanowiły związki odżywcze i suplementy, więc nie wolno przedstawiać tej analizy jako dowodu jednej skutecznej diety. W badaniach o niskim ryzyku błędu nie wykazano wyraźnej przewagi nad placebo.

Nowa polska próba preparatu lipidowego

W badaniu z 2026 roku 12-tygodniową interwencję ukończyło 46 kobiet. Do Talerza Zdrowego Żywienia dodawano złożony preparat lipidów z ryb. Nie uzyskano spójnej przewagi w zmianie bólu i jakości życia między grupami. Korzystny sygnał dotyczył odsetka osób z poprawą bólu o co najmniej punkt: 73,9% wobec 34,8%. To dodatkowy wynik, który wymaga potwierdzenia. Producent dostarczył preparat i częściowo finansował analizy.

Nie był to test dowolnej kapsułki omega-3. Preparat zawierał wiele składników, a główne wyniki dotyczyły markerów zapalnych. Zmiana wybranego markera nie jest równoznaczna z klinicznym wyleczeniem. Zamiast dokładać kilka produktów, zacznij od oceny potrzeby, a ich wpływ na objawy porównuj z rzeczywistym celem.

Jak oceniać reakcję, nie kontrolując całego życia

Wystarczy krótki zapis najważniejszej trudności: kiedy występuje, czego dotyczy i jak wpływa na codzienność. Dołącz fazę cyklu, istotne zmiany leczenia i większe zmiany jedzenia. Dzięki temu dieta nie dostaje automatycznie zasługi za każdy dobry dzień ani winy za każdy gorszy.

Wybierz jedną zmianę i sensowne porównanie

Jeśli problemem jest wzdęcie po obiedzie, możesz uprościć jego skład lub zmienić porcję. Jeśli jest nim silny ból miesiączkowy, pojedynczy spokojny dzień po nowym produkcie nie wystarczy do oceny. Sprawdź, czy poprawa powtarza się i czy w tym samym czasie zmieniły się leki, sen albo aktywność. Nie musisz testować wszystkiego naraz.

Stosuję tu zasadę najmniejszej potrzebnej zmiany. Gdy jogurt jest dobrze tolerowany, nie usuwam go tylko po to, żeby dieta wyglądała bardziej restrykcyjnie. Jeśli plan pomaga tylko przy bardzo małej ilości jedzenia, sprawdzam również jego koszt dla energii, koncentracji i treningu. Oceniaj, czy możesz normalnie zjeść, wyjść z domu i odpocząć, a nie jedynie długość listy zakazów.

Kiedy jadłospis nie jest najpilniejszym problemem

Endometrioza wymaga kontaktu z prowadzącym, gdy objawy są silne, zmieniają charakter lub utrudniają codzienne funkcjonowanie mimo leczenia. Nasilenie bólu nie jest powodem do czekania, aż uda się perfekcyjnie wyeliminować każdy podejrzany produkt. Dietetyk może pomóc w żywieniu, lecz nie zastępuje oceny ginekologicznej.

Przy wspólnym stole: dieta po diagnozie, wzdęcia i bolesny dzień

Najbardziej użyteczny plan odpowiada na przeszkodę, z którą masz do czynienia. Sama diagnoza nie narzuca tego samego jadłospisu każdej osobie.

Przykład: po diagnozie zostaje kilkanaście produktów

Wyobraź sobie, że po internetowych poradach znikają pieczywo, nabiał, strączki i większość owoców. Objawy nadal są, a jedzenie zajmuje coraz więcej uwagi. Zaczynam od ustalenia, które ograniczenie miało konkretny powód i czy zostało ocenione. Potem można zaplanować powrót tolerowanych produktów. Nie trzeba udowadniać zaangażowania kolejnym zakazem, żeby zasługiwać na pomoc i leczenie.

Przykład: ból miesiączkowy i osobne wzdęcie po obiedzie

Jeśli wzdęcia utrudniają jedzenie także poza miesiączką, warto ocenić przewód pokarmowy i możliwe współwystępowanie IBS. Polecam osobno zapisywać reakcję po posiłku i ból związany z cyklem. Ukierunkowana zmiana może pomóc na pierwszy problem, choć drugi nadal będzie wymagał leczenia. To nie oznacza porażki diety, tylko potrzebę rozdzielenia celów.

Przykład: dzień, w którym nie ma siły gotować

Przy nasilonych objawach plan zakładający kilka świeżych potraw może być niewykonalny. Radzę wtedy oprzeć dzień na dostępnych posiłkach: rozmrożonej zupie, kanapce, jogurcie z dodatkami lub gotowym obiedzie. Dopiero kiedy jedzenie mieści się w codzienności, można dopracowywać szczegóły. Praktyczny plan powinien mieć także wersję na gorszy dzień.

Co wynika z badań?

Przy ocenie żywienia rozdzielaj wynik bólu, objawów jelitowych i jakości życia. Żaden z nich sam nie potwierdza usunięcia ognisk endometriozy.

Podsumowanie

1. Jedzenie może wspierać leczenie. Poprawa tolerancji posiłków jest cenna, ale nie zastępuje terapii i nie dowodzi usunięcia ognisk choroby.
2. Ustal, na jaki objaw chcesz wpłynąć. Ból podczas miesiączki i wzdęcie po obiedzie mogą wymagać innego postępowania. Nie oceniaj wszystkiego jednym produktem.
3. Zacznij od pełnych, wykonalnych posiłków. Wybieraj tolerowane źródła białka, energii i produktów roślinnych. Przy małym apetycie oraz zmęczeniu przygotuj prostszy wariant dnia.
4. Nie wprowadzaj eliminacji z automatu. Gluten i nabiał nie są zakazane przez samo rozpoznanie. Low FODMAP może pomagać na dolegliwości jelitowe, ale wymaga celu i dalszego poszerzania jedzenia.
5. Suplement oceniaj po wyniku klinicznym. Zmiana markera lub pojedynczy korzystny rezultat nie potwierdzają skuteczności każdej kapsułki. Przy nasileniu objawów wróć do prowadzącego.

Podstawą jest jedzenie dostarczające potrzebnych składników, odpoczynek i aktywność dobrana do aktualnego samopoczucia. Jeżeli chcesz dopasować posiłki do tolerancji oraz zaleconego leczenia, indywidualny plan żywienia online może uporządkować codzienne wybory bez niepotrzebnego rozbudowywania zakazów.

Bibliografia

1. Becker CM, Bokor A, Heikinheimo O, et al. ESHRE guideline: endometriosis. Hum Reprod Open. 2022;2022(2):hoac009. PMID: 35350465.
2. Nabi MY, Nauhria S, Reel M, et al. Endometriosis and irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analyses. Front Med (Lausanne). 2022;9:914356. PMID: 35957857.
3. Donati A, Giola F, Privitera G, et al. Diet and physical activity coaching for well-being and pain reduction in patients with symptomatic endometriosis: a randomized-controlled clinical trial. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2026;326:115381. PMID: 42632337.
4. Marziali M, Venza M, Lazzaro S, et al. Gluten-free diet: a new strategy for management of painful endometriosis related symptoms? Minerva Chir. 2012;67(6):499-504. PMID: 23334113.
5. Schwartz NRM, Afeiche MC, Terry KL, et al. Glycemic Index, Glycemic Load, Fiber, and Gluten Intake and Risk of Laparoscopically Confirmed Endometriosis in Premenopausal Women. J Nutr. 2022;152(9):2088-2096. PMID: 35554558.
6. van Haaps AP, Brouns F, Schreurs AMF, et al. A gluten-free diet for endometriosis patients lacks evidence to recommend it. AJOG Glob Rep. 2024;4(3):100369. PMID: 39040659.
7. Varney JE, So D, Gibson PR, et al. Clinical Trial: Effect of a 28-Day Low FODMAP Diet on Gastrointestinal Symptoms Associated With Endometriosis (EndoFOD)-A Randomised, Controlled Crossover Feeding Study. Aliment Pharmacol Ther. 2025;61(12):1889-1903. PMID: 40319391.
8. Meneghetti JK, Pedrotti MT, Coimbra IM, et al. Effect of Dietary Interventions on Endometriosis: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Reprod Sci. 2024;31(12):3613-3623. PMID: 39358652.
9. Bogusz A, Szewczyk K, Włodarek D, et al. Effect of Fish-Derived Lipids on Inflammation Status and Health-Related Quality of Life in Women with Endometriosis. Nutrients. 2026;18(13):2184. PMID: 42451184.