Zespół jelita drażliwego dotyka od kilku do kilkunastu procent populacji i potrafi znacząco utrudnić codzienne funkcjonowanie.
Dobra wiadomość jest taka, że dieta low FODMAP przynosi ulgę większości osób. Poniżej wyjaśniam, jak ją prowadzić i jakie objawy wymagają pilnej diagnostyki, zanim w ogóle zaczniesz zmieniać jadłospis.
Policz to sam Kalkulator kalorii i makroskładników Pięć wzorów przemiany materii, aktywność liczona także z kroków. Wynik razem z rozbiciem na białko, tłuszcze i węglowodany. Dwie minuty, za darmo. ObliczCzym jest IBS
To zaburzenie czynnościowe przewodu pokarmowego, objawiające się przewlekłym bólem brzucha powiązanym ze zmianą rytmu wypróżnień, wzdęciami i uczuciem niepełnego wypróżnienia.
Newsletter
Nowe materiały prosto na maila
Raz w tygodniu wysyłam filmy i konkrety o treningu i diecie. Bez spamu, wypisujesz się jednym kliknięciem.
Czynnościowe znaczy, że nie ma zmian strukturalnych w jelicie. Jelito wygląda prawidłowo, ale działa nieprawidłowo. To nie czyni objawów mniej realnymi.
Podtypy
| Podtyp | Charakterystyka |
|---|---|
| IBS-D | Postać biegunkowa |
| IBS-C | Postać zaparciowa |
| IBS-M | Postać mieszana, naprzemienne biegunki i zaparcia |
| IBS-U | Postać niesklasyfikowana |
Podtyp ma znaczenie praktyczne, bo zalecenia dotyczące błonnika różnią się przy biegunkach i zaparciach.
Kryteria rozpoznania
Stosuje się Kryteria Rzymskie IV: nawracający ból brzucha przez co najmniej jeden dzień w tygodniu w ciągu ostatnich trzech miesięcy, powiązany z co najmniej dwoma z trzech czynników: zmianą częstości wypróżnień, zmianą konsystencji stolca albo związkiem bólu z wypróżnieniem.
Objawy muszą trwać co najmniej trzy miesiące, a pierwsze wystąpić minimum pół roku wcześniej.
Objawy alarmowe
To najważniejsza część tego artykułu i warto ją przeczytać przed wszystkim innym.
IBS rozpoznaje się przez wykluczenie innych chorób. Poniższe objawy przemawiają przeciwko temu rozpoznaniu i wymagają pilnej diagnostyki lekarskiej:
- Krew w stolcu albo stolce smoliste.
- Niezamierzona utrata masy ciała.
- Niedokrwistość stwierdzona w badaniach.
- Gorączka towarzysząca dolegliwościom.
- Objawy budzące w nocy, w tym biegunka nocna.
- Pierwsze wystąpienie objawów po 50 roku życia.
- Rodzinny wywiad w kierunku raka jelita grubego, celiakii albo nieswoistych zapaleń jelit.
- Wyczuwalny guz w jamie brzusznej.
Przy którymkolwiek z tych objawów nie zaczynaj od diety. Zacznij od lekarza, bo mogą wskazywać na chorobę wymagającą innego postępowania.
Co obejmuje diagnostyka
Zwykle morfologia, CRP, hormony tarczycy, testy w kierunku celiakii oraz kalprotektyna w kale, która pomaga odróżnić IBS od nieswoistych zapaleń jelit. Przy objawach alarmowych dochodzi kolonoskopia.
Zakres ustala lekarz. Ta lista ma pomóc się przygotować do wizyty.
Z mojej oferty
Indywidualny Jadłospis Online – Łatwy start i trwała zmiana nawyków
Koniec z błądzeniem. Zyskaj strategię żywieniową, która wspiera zdrowie i buduje formę. Jako dyplomowany dietetyk nie oferuję "gotowców",…
Sprawdź
Mechanizmy powstawania
Przyczyny nie są w pełni wyjaśnione, ale opisano kilka mechanizmów.
Nadwrażliwość trzewna. Obniżony próg odczuwania bólu w jelitach sprawia, że normalne skurcze i rozciąganie ściany jelita wywołują dyskomfort.
Zaburzenia motoryki. Zbyt szybka praca jelit prowadzi do biegunek, zbyt wolna do zaparć.
Skład mikrobioty. U osób z IBS obserwuje się odmienny skład bakterii jelitowych, choć kierunek zależności nie jest jasny.
Oś jelita-mózg. Komunikacja między układem nerwowym a przewodem pokarmowym działa dwukierunkowo, dlatego stres realnie nasila objawy. To nie znaczy, że dolegliwości są wymyślone.
Przebycie infekcji jelitowej. U części osób IBS rozwija się po przebytym zakażeniu przewodu pokarmowego.
Dieta low FODMAP w trzech etapach
FODMAP to skrót od fermentujących oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli. To krótkołańcuchowe węglowodany, które słabo się wchłaniają i fermentują w jelicie grubym, dając gazy i wzdęcia.
Skuteczność: w części badań poprawę zgłaszało 50-70% osób z rozpoznanym IBS, ale wytyczne Brytyjskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego (BSG) z 2021 roku oceniają, że ten odsetek mógł zostać zawyżony.
Wobec zwykłych zaleceń żywieniowych przewaga jest niepewna. Chodzi o regularne posiłki, ograniczenie alkoholu i kofeiny oraz rzadsze sięganie po potrawy tłuste i ostre. W badaniach z takim porównaniem ryzyko utrzymywania się objawów było po diecie low FODMAP niższe o 18% (RR 0,82), ale przedział 0,67-1,01 nie wyklucza braku różnicy.
Najczęstszy błąd przy tej diecie: potraktowanie fazy eliminacyjnej jako docelowego sposobu żywienia.
Dieta low FODMAP ma trzy etapy i pominięcie dwóch ostatnich prowadzi do niepotrzebnych restrykcji, zubożenia mikrobioty i ryzyka niedoborów.
Etap 1: eliminacja
Czas trwania: 2-6 tygodni. Ograniczasz produkty wysokofodmapowe, żeby sprawdzić, czy objawy ustępują.
Jeśli po sześciu tygodniach nie ma poprawy, dalsze utrzymywanie diety nie ma sensu i warto szukać innego rozwiązania.
Etap 2: ponowne wprowadzanie
Czas trwania: około 8-12 tygodni. Wprowadzasz pojedyncze grupy FODMAP, po jednej naraz, obserwując reakcję. Według Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ) to najdłuższy etap diety: każdą grupę testuje się zwykle przez 3 dni, a potem robi się 3 dni przerwy.
Cel: ustalenie, które konkretnie grupy sprawiają problem i w jakich ilościach. Rzadko okazuje się, że wszystkie.
Etap 3: personalizacja
To etap docelowy i najważniejszy. Na podstawie poprzedniego etapu budujesz możliwie najmniej restrykcyjną dietę, która utrzymuje objawy pod kontrolą.
Większość osób może wrócić do sporej części produktów, kontrolując jedynie kilka konkretnych grup albo ich ilość.
Dieta low FODMAP powinna być prowadzona pod opieką dietetyka z doświadczeniem w tej metodzie. Nie ze względu na trudność samej eliminacji, tylko dlatego, że etapy drugi i trzeci wymagają systematycznego podejścia, a to właśnie one decydują o wyniku.
Produkty dozwolone i ograniczane
Poniższa tabela dotyczy wyłącznie fazy eliminacyjnej. Po niej wiele z tych produktów wraca do diety.
| Kategoria | Niskie FODMAP | Wysokie FODMAP |
|---|---|---|
| Warzywa | Marchew, ogórek, papryka czerwona, sałata, szpinak, cukinia, dynia, pomidory, bakłażan | Cebula, czosnek, kalafior, karczochy, szparagi, groszek, buraki, kapusta |
| Owoce | Truskawki, borówki, winogrona, cytrusy, banan niedojrzały, kiwi, ananas | Jabłka, gruszki, brzoskwinie, śliwki, arbuz, mango, wiśnie, suszone owoce |
| Zboża | Ryż, owies, komosa ryżowa, gryka, pieczywo bezglutenowe, orkisz na zakwasie | Pszenica, żyto, jęczmień w większych ilościach |
| Nabiał | Produkty bezlaktozowe, sery dojrzewające, masło | Mleko, jogurty i twarogi z laktozą, śmietana, serek wiejski |
| Białko | Mięso, ryby, jaja, tofu twarde, tempeh, małe porcje strączków z puszki | Nasiona roślin strączkowych w większych porcjach, wędliny z dodatkiem fruktanów |
| Orzechy | Orzechy włoskie, makadamia, migdały do 10 sztuk, pestki dyni | Nerkowce, pistacje, migdały w większych ilościach |
| Słodziki | Cukier w umiarkowanych ilościach, syrop klonowy, stewia | Miód, syrop z agawy, sorbitol, mannitol, ksylitol, maltitol |
Ważna uwaga o ilościach. Podział na dozwolone i zakazane jest uproszczeniem, bo przy FODMAP kluczowa jest dawka.
Dziesięć migdałów mieści się w limicie, dwadzieścia już nie. Ćwiartka awokado bywa tolerowana, całe zwykle nie. Ilość ma tu większe znaczenie niż sam produkt.
Podobnie jest ze strączkami. Część ich oligosacharydów przechodzi do zalewy, a w pomiarach naukowców z Uniwersytetu Monash, gdzie powstała dieta low FODMAP, konserwowanie należało do metod najmocniej obniżających zawartość FODMAP. Ta sama grupa pisze, że strączków nie trzeba bezwzględnie wykluczać: małe porcje z puszki po odcedzeniu i przepłukaniu, np. ćwierć szklanki (42 g) ciecierzycy, mieszczą się w limicie.
Przykładowy jadłospis
Trzy dni w fazie eliminacyjnej, pięć posiłków dziennie.
| Posiłek | Dzień 1 | Dzień 2 | Dzień 3 |
|---|---|---|---|
| Śniadanie | Owsianka na mleku bezlaktozowym z niedojrzałym bananem i cynamonem | Jajecznica na maśle z pomidorem i szczypiorkiem, grzanka bezglutenowa | Komosa ryżowa ze szpinakiem, pomidorem i parmezanem |
| II śniadanie | Koktajl z truskawek na mleku bezlaktozowym, kilka migdałów | Jogurt bezlaktozowy z borówkami i pestkami dyni | Niedojrzały banan i garść orzechów włoskich |
| Obiad | Pierś z kurczaka, ryż, grillowana cukinia | Łosoś pieczony z cytryną, ziemniaki, marchew | Risotto z papryką, marchwią i cukinią |
| Podwieczorek | Marchew w słupkach z pastą z tofu i ziół | Smoothie z ananasa i kiwi na mleku bezlaktozowym | Jogurt bezlaktozowy z truskawkami i nasionami chia |
| Kolacja | Sałatka ze szpinakiem, ogórkiem, pomidorem i serem dojrzewającym | Omlet z papryką i szpinakiem | Krem z dyni z grzankami bezglutenowymi |
Do przypraw: zamiast czosnku i cebuli sprawdza się oliwa czosnkowa, bo fruktany nie przechodzą do tłuszczu. Dobrze działają też szczypiorek, zielona część pora i asafetyda.
Pozostałe zalecenia
Sposób jedzenia
Bywa równie ważny jak skład posiłków.
- Regularność, czyli 4-5 mniejszych posiłków zamiast dwóch dużych.
- Spokojne tempo i dokładne przeżuwanie, żeby ograniczać połykanie powietrza.
- Mniejsze porcje, bo przejedzenie samo w sobie nasila objawy.
- Ograniczenie alkoholu, kofeiny i napojów gazowanych, które drażnią niezależnie od FODMAP.
Błonnik
Rodzaj ma tu większe znaczenie niż ilość.
Rozpuszczalny, obecny w owsie, siemieniu lnianym i łupinach babki jajowatej, jest zwykle dobrze tolerowany i pomaga regulować wypróżnienia.
Nierozpuszczalny, głównie z otrębów pszennych, często nasila wzdęcia i ból. Więcej o samym błonniku w osobnym tekście.
Wprowadzaj go stopniowo i pilnuj nawodnienia, bo bez niego błonnik może nasilić zaparcia.
Probiotyki
U części osób pomagają, ale dowody są niejednorodne. Skuteczność zależy od szczepu i podtypu IBS, a wyniki badań bywają sprzeczne.
Najwięcej danych dotyczy szczepów z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium oraz drożdży Saccharomyces boulardii.
Praktycznie: nie zmieniaj preparatu co tydzień. Wytyczne BSG proponują próbę trwającą do 12 tygodni, a jeśli po tym czasie nie ma poprawy, odstaw go.
Stres
To jeden z najsilniejszych czynników nasilających objawy, więc praca nad nim bywa równie skuteczna jak zmiany w diecie.
Co ma udokumentowane działanie: terapia poznawczo-behawioralna, hipnoterapia ukierunkowana na jelita oraz regularne techniki relaksacyjne.
Aktywność fizyczna
Regularny ruch zwykle łagodzi objawy przez poprawę motoryki jelit i redukcję napięcia.
Formy dobrze tolerowane
- Marsz i nordic walking.
- Pływanie rekreacyjne.
- Rower w umiarkowanym tempie.
- Joga i pilates.
- Trening oporowy o umiarkowanej intensywności.
Co może nasilać objawy
Bardzo intensywny wysiłek, jak długie biegi czy trening interwałowy, bywa gorzej tolerowany.
Mechanizm: przy dużym obciążeniu krew jest kierowana do mięśni kosztem przewodu pokarmowego, rośnie ciśnienie w jamie brzusznej i uruchamia się reakcja stresowa.
To nie znaczy, że musisz z tego rezygnować. Warto natomiast eksperymentować z porą posiłku przed treningiem i intensywnością.
Oddech przeponowy
Prosta technika o realnym działaniu. Powolny, głęboki oddech aktywuje część układu nerwowego odpowiedzialną za trawienie.
Praktycznie: kilka minut dziennie, wdech na cztery sekundy, wydech na sześć. Sprawdza się też bezpośrednio przed posiłkiem.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Jakie objawy wykluczają rozpoznanie IBS?
Krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, gorączka, objawy budzące w nocy oraz pierwsze wystąpienie dolegliwości po 50 roku życia. Te sygnały wymagają pilnej diagnostyki lekarskiej, bo mogą wskazywać na inną chorobę. Zespół jelita drażliwego rozpoznaje się dopiero po ich wykluczeniu.
Czy dieta low FODMAP działa u wszystkich?
Nie. W części badań poprawę zgłaszało 50-70% osób z rozpoznanym IBS, ale brytyjskie wytyczne BSG z 2021 roku piszą, że ten odsetek mógł być zawyżony. W porównaniu ze zwykłymi zaleceniami żywieniowymi przewaga diety jest niepewna, a część osób lepiej reaguje na inne strategie żywieniowe albo leczenie farmakologiczne.
Ile trwa dieta low FODMAP?
Sama faza eliminacyjna od dwóch do sześciu tygodni, ale to dopiero pierwszy z trzech etapów. Potem następuje stopniowe wprowadzanie produktów, a na końcu personalizacja, czyli ustalenie docelowej diety. Pozostawanie w fazie eliminacyjnej na stałe jest błędem i grozi niedoborami.
Czy przy IBS można ćwiczyć?
Tak i regularna aktywność zwykle łagodzi objawy. Najlepiej tolerowane są formy o umiarkowanej intensywności: marsz, pływanie, rower, joga. Bardzo intensywny wysiłek, jak długie biegi czy trening interwałowy, może przejściowo nasilać dolegliwości.
Jaki błonnik jest odpowiedni przy IBS?
Rozpuszczalny, obecny w owsie, siemieniu lnianym i łupinach babki jajowatej. Błonnik nierozpuszczalny z otrębów pszennych często nasila wzdęcia i ból. Ilość warto zwiększać stopniowo, obserwując reakcję organizmu.
Czy probiotyki pomagają przy IBS?
U części osób tak, ale dowody są niejednorodne i zależą od szczepu oraz podtypu IBS. Najwięcej danych dotyczy szczepów z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium. Brytyjskie wytyczne BSG proponują próbę trwającą do 12 tygodni, a jeśli objawy się nie poprawią, odstawienie preparatu.
Czy IBS da się wyleczyć?
To choroba przewlekła z okresami zaostrzeń i remisji, więc nie mówi się o wyleczeniu w klasycznym sensie. Odpowiednio dobrana dieta, aktywność fizyczna i praca nad stresem pozwalają jednak u wielu osób znacznie zmniejszyć dolegliwości i normalnie funkcjonować.
Czy stres realnie wpływa na objawy?
Tak i to jeden z najsilniejszych czynników. Jelita i mózg komunikują się dwukierunkowo, więc napięcie psychiczne przekłada się na motorykę jelit i odczuwanie bólu. Dlatego praca nad stresem bywa równie ważna jak modyfikacja diety.
Podsumowanie
Najpierw wyklucz objawy alarmowe. Krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość czy pierwsze objawy po 50 roku życia wymagają diagnostyki lekarskiej, a nie zmiany diety.
Dieta low FODMAP pomaga części osób z IBS, choć jej przewaga nad zwykłymi zaleceniami żywieniowymi jest niepewna. Ma trzy etapy i to najczęściej pomijana informacja:
- Eliminacja przez 2-6 tygodni.
- Ponowne wprowadzanie pojedynczych grup przez około 8-12 tygodni.
- Personalizacja, czyli docelowa, możliwie najmniej restrykcyjna dieta.
Pozostawanie w fazie eliminacyjnej na stałe to błąd, prowadzący do niepotrzebnych restrykcji i ryzyka niedoborów.
Poza dietą działają trzy rzeczy: błonnik rozpuszczalny zamiast nierozpuszczalnego, regularna aktywność o umiarkowanej intensywności oraz praca nad stresem, którego wpływ na objawy jest realny i dobrze udokumentowany.
I rzecz, którą warto usłyszeć: IBS bywa bagatelizowany jako coś wymyślonego, bo badania nie pokazują zmian w jelicie. Objawy są jak najbardziej realne i da się nad nimi zapanować.
Jeśli chcesz przeprowadzić dietę low FODMAP z prowadzeniem przez wszystkie trzy etapy, sprawdź konsultację online. W Lublinie pracuję jako trener personalny i dietetyk.
- Grupa FitForce na Facebooku, gdzie omawiamy dietę i trening przy dolegliwościach przewlekłych.
- Instagram @naarqu_, gdzie dzielę się wskazówkami z pracy z podopiecznymi.
Bibliografia
- Halmos EP, Power VA, Shepherd SJ, Gibson PR, Muir JG. A diet low in FODMAPs reduces symptoms of irritable bowel syndrome. Gastroenterology. 2014;146(1):67-75. doi:10.1053/j.gastro.2013.09.046
- Lacy BE, Pimentel M, Brenner DM, i wsp. ACG Clinical Guideline: Management of Irritable Bowel Syndrome. The American Journal of Gastroenterology. 2021;116(1):17-44. doi:10.14309/ajg.0000000000001036
- Vasant DH, Paine PA, Black CJ, i wsp. British Society of Gastroenterology guidelines on the management of irritable bowel syndrome. Gut. 2021;70(7):1214-1240. doi:10.1136/gutjnl-2021-324598
- Black CJ, Staudacher HM, Ford AC. Efficacy of a low FODMAP diet in irritable bowel syndrome: systematic review and network meta-analysis. Gut. 2022;71(6):1117-1126. doi:10.1136/gutjnl-2021-325214
- Ford AC, Harris LA, Lacy BE, Quigley EMM, Moayyedi P. Systematic review with meta-analysis: the efficacy of prebiotics, probiotics, synbiotics and antibiotics in irritable bowel syndrome. Alimentary Pharmacology and Therapeutics. 2018;48(10):1044-1060. doi:10.1111/apt.15001
- Sperber AD, Bangdiwala SI, Drossman DA, i wsp. Worldwide Prevalence and Burden of Functional Gastrointestinal Disorders. Gastroenterology. 2021;160(1):99-114. doi:10.1053/j.gastro.2020.04.014
- Johannesson E, Simrén M, Strid H, Bajor A, Sadik R. Physical activity improves symptoms in irritable bowel syndrome: a randomized controlled trial. The American Journal of Gastroenterology. 2011;106(5):915-922. doi:10.1038/ajg.2010.480
- Whorwell PJ. Hypnotherapy for irritable bowel syndrome: the response of colonic and noncolonic symptoms. Journal of Psychosomatic Research. 2008;64(6):621-623. doi:10.1016/j.jpsychores.2008.02.022
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB. Dieta low FODMAP: zasady i zastosowanie (aktualizacja 16.03.2025). ncez.pzh.gov.pl, low FODMAP (dostęp 25.09.2026).
- Tuck C, Ly E, Bogatyrev A, et al. Fermentable short chain carbohydrate (FODMAP) content of common plant-based foods and processed foods suitable for vegetarian- and vegan-based eating patterns. J Hum Nutr Diet. 2018;31(3):422-435. PMID: 29473657.
- Monash University, Collins L. Including legumes on a low FODMAP diet (18.10.2016). monashfodmap.com, strączki (dostęp 25.09.2026).
Z mojej oferty
Trener Personalny i Dietetyk – Kompleksowe Prowadzenie Online
Przestań zgadywać. Oddaj swoje zdrowie i sylwetkę w ręce eksperta. Jako dyplomowany dietetyk i certyfikowany trener personalny, zdejmuję z…
Sprawdź
Najczęstsze pytania
Jakie objawy wykluczają rozpoznanie IBS?
Krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, gorączka, objawy budzące w nocy oraz pierwsze wystąpienie dolegliwości po 50 roku życia. Te sygnały wymagają pilnej diagnostyki lekarskiej, bo mogą wskazywać na inną chorobę. Zespół jelita drażliwego rozpoznaje się dopiero po ich wykluczeniu.
Czy dieta low FODMAP działa u wszystkich?
Nie. W części badań poprawę zgłaszało 50-70% osób z rozpoznanym IBS, ale brytyjskie wytyczne BSG z 2021 roku piszą, że ten odsetek mógł być zawyżony. W porównaniu ze zwykłymi zaleceniami żywieniowymi przewaga diety jest niepewna, a część osób lepiej reaguje na inne strategie żywieniowe albo leczenie farmakologiczne.
Ile trwa dieta low FODMAP?
Sama faza eliminacyjna od dwóch do sześciu tygodni, ale to dopiero pierwszy z trzech etapów. Potem następuje stopniowe wprowadzanie produktów, a na końcu personalizacja, czyli ustalenie docelowej diety. Pozostawanie w fazie eliminacyjnej na stałe jest błędem i grozi niedoborami.
Czy przy IBS można ćwiczyć?
Tak i regularna aktywność zwykle łagodzi objawy. Najlepiej tolerowane są formy o umiarkowanej intensywności: marsz, pływanie, rower, joga. Bardzo intensywny wysiłek, jak długie biegi czy trening interwałowy, może przejściowo nasilać dolegliwości.
Jaki błonnik jest odpowiedni przy IBS?
Rozpuszczalny, obecny w owsie, siemieniu lnianym i łupinach babki jajowatej. Błonnik nierozpuszczalny z otrębów pszennych często nasila wzdęcia i ból. Ilość warto zwiększać stopniowo, obserwując reakcję organizmu.
Czy probiotyki pomagają przy IBS?
U części osób tak, ale dowody są niejednorodne i zależą od szczepu oraz podtypu IBS. Najwięcej danych dotyczy szczepów z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium. Brytyjskie wytyczne BSG proponują próbę trwającą do 12 tygodni, a jeśli objawy się nie poprawią, odstawienie preparatu.
Czy IBS da się wyleczyć?
To choroba przewlekła z okresami zaostrzeń i remisji, więc nie mówi się o wyleczeniu w klasycznym sensie. Odpowiednio dobrana dieta, aktywność fizyczna i praca nad stresem pozwalają jednak u wielu osób znacznie zmniejszyć dolegliwości i normalnie funkcjonować.
Czy stres realnie wpływa na objawy?
Tak i to jeden z najsilniejszych czynników. Jelita i mózg komunikują się dwukierunkowo, więc napięcie psychiczne przekłada się na motorykę jelit i odczuwanie bólu. Dlatego praca nad stresem bywa równie ważna jak modyfikacja diety.
