Maślan sodu to jeden z nielicznych suplementów, którego działanie opiera się na dobrze poznanym mechanizmie fizjologicznym.
Jest jednak pewien szczegół: organizm wytwarza go sam, w ilościach kilkukrotnie większych niż zawiera kapsułka. Poniżej wyjaśniam, kiedy mimo to suplementacja ma sens.
Policz to sam Kalkulator kalorii i makroskładników Pięć wzorów przemiany materii, aktywność liczona także z kroków. Wynik razem z rozbiciem na białko, tłuszcze i węglowodany. Dwie minuty, za darmo. ObliczSkąd bierze się maślan w organizmie
Błonnik nie jest trawiony w jelicie cienkim i przechodzi dalej, do jelita grubego.
Tam zajmują się nim bakterie, które rozkładają go w procesie fermentacji, czyli przemiany zachodzącej bez udziału tlenu.
Produktem tej fermentacji są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, a jednym z nich jest właśnie maślan.
Ile powstaje go dziennie
Przy diecie dostarczającej odpowiednią ilość błonnika bakterie wytwarzają w jelicie grubym łącznie kilkaset milimoli krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych na dobę, z czego maślan stanowi mniej więcej piątą część.
Newsletter
Nowe materiały prosto na maila
Raz w tygodniu wysyłam filmy i konkrety o treningu i diecie. Bez spamu, wypisujesz się jednym kliknięciem.
W przeliczeniu na gramy daje to wartości rzędu kilku gramów maślanu dziennie.
Rzecz warta odnotowania: typowa kapsułka zawiera 150-300 mg, czyli ułamek tego, co organizm wytwarza samodzielnie przy dobrej diecie.
To nie przekreśla sensu suplementacji, ale zmienia sposób myślenia o niej: to nie jest główne źródło, tylko uzupełnienie.
Do czego jest potrzebny
Maślan to główne paliwo dla komórek wyściełających jelito grube.
Czerpią z niego około 70 procent energii, czyli więcej niż z glukozy dostarczanej krwią, co jest sytuacją nietypową wśród komórek organizmu.
Konsekwencja: przy jego niedoborze komórki te działają gorzej, niezależnie od tego, ile energii dostarcza reszta organizmu.
Bariera jelitowa
Komórki jelita tworzą warstwę oddzielającą jego zawartość od reszty organizmu, połączoną ze sobą strukturami zwanymi połączeniami ścisłymi.
Maślan wpływa na wytwarzanie białek budujących te połączenia, przez co uczestniczy w utrzymaniu szczelności tej warstwy.
Pozostałe opisane działania
- Wpływ na procesy zapalne w błonie śluzowej jelita.
- Pobudzanie wytwarzania śluzu, chroniącego ścianę jelita przed uszkodzeniem.
- Wpływ na skład bakterii jelitowych, przez zakwaszenie środowiska.
- Regulacja ruchów jelita, co ma znaczenie przy zaburzeniach rytmu wypróżnień.
Z mojej oferty
Konsultacja online z Trenerem personalnym i Dietetykiem
Masz wątpliwości? Waga stoi, a trening nie przynosi efektów? Nie błądzisz w ciemno. To 60 minut konkretnej rozmowy…
Sprawdź
Kapsułka a produkcja własna
| Produkcja z błonnika | Suplement | |
|---|---|---|
| Ilość na dobę | Kilka gramów przy dobrej diecie | 150-600 mg |
| Miejsce powstawania | Bezpośrednio w jelicie grubym | Musi tam dotrzeć |
| Dodatkowe korzyści | Pozostałe kwasy, wpływ na bakterie, sytość | Sam maślan |
| Warunek działania | Odpowiednia podaż błonnika | Odpowiednia postać preparatu |
Kiedy produkcja własna zawodzi
Przy diecie ubogiej w błonnik, czyli takiej, w której brakuje warzyw, owoców, pełnych ziaren i nasion roślin strączkowych.
Po antybiotykoterapii, gdy skład bakterii jelitowych ulega zaburzeniu.
W chorobach jelit, gdzie zmienia się zarówno skład bakterii, jak i zdolność komórek do wykorzystania maślanu.
Przy dietach eliminacyjnych, w tym przy diecie o ograniczonej zawartości pewnych węglowodanów, stosowanej w zespole jelita drażliwego, która z definicji ogranicza podaż błonnika fermentującego.
Te sytuacje najczęściej wymienia się jako powód do suplementacji, choć badań, które pokazałyby w nich korzyść kliniczną, wciąż brakuje.
U osoby jedzącej dużo warzyw i pełnych ziaren kapsułka dokłada niewiele do tego, co organizm już wytwarza.
Dlaczego forma preparatu decyduje o wszystkim
Maślan podany w zwykłej postaci wchłania się w jelicie cienkim i nie dociera do jelita grubego, czyli tam, gdzie miałby działać.
Preparaty muszą więc mieć postać chroniącą substancję przed uwolnieniem zbyt wcześnie.
Stosowane rozwiązania
- Mikrootoczkowanie, czyli zamknięcie cząsteczek maślanu w tłuszczowej osłonce, która rozpada się dopiero w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego.
- Kapsułki dojelitowe, odporne na kwaśne środowisko żołądka.
- Postać o przedłużonym uwalnianiu, rozprowadzająca substancję na dłuższym odcinku jelita.
Kwestia praktyczna przy zakupie
Preparat bez informacji o postaci chroniącej maślan przed wcześniejszym uwolnieniem prawdopodobnie nie dostarczy go tam, gdzie trzeba.
Drugi sygnał: maślan ma charakterystyczny, nieprzyjemny zapach zjełczałego masła. Jeśli preparat wyraźnie nim pachnie, oznacza to, że substancja nie jest skutecznie osłonięta.
Gdzie dane są najmocniejsze
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego
To choroba zapalna, w której błona śluzowa jelita grubego ulega owrzodzeniu.
Badania z podawaniem maślanu bezpośrednio do jelita, w postaci wlewów doodbytniczych, wykazywały poprawę obrazu błony śluzowej i zmniejszenie stanu zapalnego.
Zastrzeżenie: to inna droga podania niż kapsułka i inne stężenia.
Badania z preparatami doustnymi przynosiły wyniki skromniejsze i mniej jednoznaczne.
Zespół jelita drażliwego
Badania z randomizacją wykazywały zmniejszenie bólu brzucha oraz poprawę rytmu wypróżnień przy stosowaniu maślanu w postaci powlekanej.
Efekt był umiarkowany, a badania obejmowały kilkadziesiąt do kilkuset osób. Szerzej o samej chorobie w tekście o zespole jelita drażliwego.
Uzupełnienie leczenia i profilaktyki
Badano też maślan jako uzupełnienie przy biegunkach poantybiotykowych oraz w okresie okołozabiegowym w chirurgii jelita, z wynikami wstępnymi.
Dawki z badań
| Zastosowanie | Dawka | Czas |
|---|---|---|
| Zespół jelita drażliwego | 300-600 mg dziennie w postaci powlekanej | 4-12 tygodni |
| Wlewy doodbytnicze | Stężenia znacznie wyższe, podawane w warunkach medycznych | Zależnie od protokołu |
Dawki dla nieswoistych chorób zapalnych jelit, czyli choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, w tabeli nie ma. Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN) w wytycznych z 2023 roku omawia w tych chorobach probiotyki, prebiotyki i suplementy, ale maślanu nie wymienia. Nie ma go też w wytycznych Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii z 2021 i 2023 roku, dotyczących obu chorób.
Badania z maślanem doustnym są małe. W pilotażowym badaniu z 2020 roku 49 osób z tymi chorobami, w większości w remisji, dostawało przez 60 dni obok zwykłego leczenia 1800 mg maślanu sodu w mikrokapsułkach dziennie albo placebo. Zmienił się skład bakterii jelitowych, a osoby z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego lepiej oceniały jakość życia, ale aktywność choroby i kalprotektyna w kale, czyli wskaźnik stanu zapalnego jelit, wypadły podobnie w obu grupach. Preparat i grant na badanie przekazał producent.
Leczenie tych chorób prowadzi gastroenterolog i to z nim ustal, czy suplement ma w Twoim przypadku sens. Maślan nie zastępuje leków.
Praktyczne wskazówki
Z posiłkiem, co sprzyja przejściu preparatu przez żołądek w postaci nienaruszonej.
Ocena po kilku tygodniach, bo w badaniach efekty pojawiały się stopniowo.
Jak zwiększyć produkcję własną
Skoro organizm wytwarza maślan z błonnika, warto wiedzieć, który błonnik sprawdza się najlepiej.
| Źródło | Dlaczego działa |
|---|---|
| Skrobia oporna | Najskuteczniej pobudza wytwarzanie maślanu spośród wszystkich rodzajów błonnika |
| Nasiona roślin strączkowych | Zawierają skrobię oporną i błonnik rozpuszczalny |
| Owies i jęczmień | Źródło beta-glukanów, dobrze fermentujących |
| Cebula, czosnek, por | Zawierają inulinę, czyli błonnik szczególnie chętnie wykorzystywany przez bakterie |
| Warzywa i owoce ogółem | Podstawa podaży błonnika w diecie |
Czym jest skrobia oporna
To skrobia, która opiera się trawieniu w jelicie cienkim i dociera do jelita grubego w postaci nienaruszonej, gdzie służy bakteriom jako pożywka.
Praktyczna wskazówka: jej zawartość rośnie, gdy ugotowane ziemniaki, ryż lub makaron zostaną schłodzone. Podczas stygnięcia część skrobi zmienia strukturę na trudniejszą do strawienia i pozostaje taka nawet po ponownym podgrzaniu.
Ile błonnika potrzeba
Zalecenia mówią o 25-30 g dziennie, a przeciętne spożycie w Polsce jest wyraźnie niższe.
Zwiększanie podaży warto rozłożyć na kilka tygodni, bo nagły wzrost powoduje wzdęcia, zanim bakterie jelitowe zdążą się przystosować. Szerzej w tekście o błonniku pokarmowym.
Czego maślan nie robi
Nie odchudza. Doniesienia o wpływie na masę ciała pochodzą z badań na zwierzętach, którym podawano dawki nieporównywalnie wyższe niż stosowane u ludzi.
Nie leczy nietolerancji pokarmowych. Może łagodzić dolegliwości, ale nie usuwa ich przyczyny.
Nie zastępuje błonnika w diecie. Dostarcza sam maślan, podczas gdy błonnik daje też pozostałe kwasy krótkołańcuchowe, wpływa na sytość i na skład bakterii.
Nie oczyszcza organizmu. To określenie nie ma tu żadnego konkretnego znaczenia.
Bezpieczeństwo i kwestia sodu
Tolerancja
Maślan sodu jest dobrze tolerowany, a najczęstsze dolegliwości to przejściowe wzdęcia i uczucie pełności, ustępujące po kilku dniach.
Zawartość sodu
Nazwa mówi wprost: to sól sodowa kwasu masłowego, więc preparat zawiera sód.
Ilości są niewielkie w porównaniu z tym, co dostarcza dieta, ale przy ścisłym ograniczaniu sodu, na przykład w niewydolności serca, warto sprawdzić skład.
Dostępne są też preparaty z maślanem wapnia, dla osób ograniczających sód.
Kiedy skonsultować z lekarzem
Przy rozpoznanych chorobach zapalnych jelit, bo wytyczne nie przewidują w nich maślanu, a o każdym dodatku do leczenia decyduje gastroenterolog.
Przy niepokojących objawach, takich jak krew w stolcu, chudnięcie bez wyraźnej przyczyny czy zmiana rytmu wypróżnień utrzymująca się kilka tygodni, konieczna jest diagnostyka, a nie suplementacja.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy maślan z kapsułki jest potrzebny, skoro organizm wytwarza go sam?
Zależy od diety. Bakterie jelitowe wytwarzają z błonnika kilka gramów maślanu dziennie, czyli wielokrotnie więcej niż zawiera typowa kapsułka. Przy diecie ubogiej w błonnik ta produkcja spada i wtedy suplement bywa uzasadniony.
Do czego organizm potrzebuje maślanu?
To główne paliwo dla komórek wyściełających jelito grube. Czerpią one z niego większość energii, a przy jego niedoborze osłabia się szczelność bariery jelitowej, czyli zdolność jelita do oddzielania jego zawartości od organizmu.
Gdzie dane są najmocniejsze?
We wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, gdzie badano podawanie maślanu bezpośrednio do jelita w postaci wlewów, oraz w zespole jelita drażliwego, gdzie odnotowywano zmniejszenie bólu brzucha.
Czy maślan z kapsułki dociera do jelita grubego?
Tylko w postaci powlekanej lub mikrootoczkowanej. Zwykły maślan wchłania się w jelicie cienkim i nie dociera tam, gdzie miałby działać, dlatego forma preparatu ma tu decydujące znaczenie.
Jakie dawki stosowano w badaniach?
Najczęściej od 300 do 600 mg dziennie w postaci powlekanej, przez okres od kilku tygodni do trzech miesięcy. Przy wlewach doodbytniczych stosowano stężenia znacznie wyższe.
Ile błonnika potrzeba, żeby wytworzyć podobną ilość?
Około 25-30 g błonnika dziennie prowadzi do wytworzenia kilku gramów maślanu, czyli kilkukrotnie więcej niż dostarcza kapsułka. Najskuteczniejsze są w tym błonnik rozpuszczalny i skrobia oporna.
Czy maślan pomaga schudnąć?
Badania u ludzi tego nie potwierdzają. Doniesienia o wpływie na masę ciała pochodzą z badań na zwierzętach, którym podawano dawki nieporównywalnie wyższe niż stosowane u ludzi.
Czy maślan jest bezpieczny?
Tak, przy typowych dawkach jest dobrze tolerowany, a najczęstsze dolegliwości to przejściowe wzdęcia. Warto zwrócić uwagę na zawartość sodu w preparacie, jeśli ogranicza się jego spożycie.
Podsumowanie
Rzecz porządkująca temat: organizm wytwarza maślan sam, z błonnika, w ilościach rzędu kilku gramów dziennie, podczas gdy kapsułka zawiera 150-600 mg.
Kiedy suplementacja ma sens: przy diecie ubogiej w błonnik, po antybiotykoterapii, przy dietach eliminacyjnych i w chorobach jelit.
Kwestia decydująca przy zakupie: preparat musi mieć postać chroniącą maślan przed wchłonięciem w jelicie cienkim, bo inaczej nie dotrze tam, gdzie miałby działać.
Gdzie dane są najmocniejsze: zespół jelita drażliwego i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, przy czym najlepsze wyniki pochodzą z podawania bezpośrednio do jelita.
Dawka z badań: 300-600 mg dziennie w postaci powlekanej, przez kilka do kilkunastu tygodni.
I wskazówka o najlepszym stosunku efektu do kosztu: skrobia oporna, obecna między innymi w schłodzonych ziemniakach i ryżu, pobudza wytwarzanie maślanu skuteczniej niż jakikolwiek inny rodzaj błonnika.
Jeśli chcesz uporządkować dietę pod kątem jelit, sprawdź konsultację online. W Lublinie przyjmuję jako dietetyk.
- Grupa FitForce na Facebooku, gdzie omawiamy suplementy w oparciu o dane.
- Instagram @naarqu_, gdzie dzielę się praktycznymi wskazówkami.
Bibliografia
- Canani RB, Costanzo MD, Leone L, Pedata M, Meli R, Calignano A. Potential beneficial effects of butyrate in intestinal and extraintestinal diseases. World Journal of Gastroenterology. 2011;17(12):1519-1528. doi:10.3748/wjg.v17.i12.1519
- Banasiewicz T, Krokowicz Ł, Stojcev Z, i wsp. Microencapsulated sodium butyrate reduces the frequency of abdominal pain in patients with irritable bowel syndrome. Colorectal Disease. 2013;15(2):204-209. doi:10.1111/j.1463-1318.2012.03152.x
- Hamer HM, Jonkers D, Venema K, Vanhoutvin S, Troost FJ, Brummer RJ. Review article: the role of butyrate on colonic function. Alimentary Pharmacology and Therapeutics. 2008;27(2):104-119. doi:10.1111/j.1365-2036.2007.03562.x
- Scheppach W, Sommer H, Kirchner T, i wsp. Effect of butyrate enemas on the colonic mucosa in distal ulcerative colitis. Gastroenterology. 1992;103(1):51-56. doi:10.1016/0016-5085(92)91094-k
- Cummings JH, Pomare EW, Branch WJ, Naylor CP, Macfarlane GT. Short chain fatty acids in human large intestine, portal, hepatic and venous blood. Gut. 1987;28(10):1221-1227. doi:10.1136/gut.28.10.1221
- Bourassa MW, Alim I, Bultman SJ, Ratan RR. Butyrate, neuroepigenetics and the gut microbiome: Can a high fiber diet improve brain health? Neuroscience Letters. 2016;625:56-63. doi:10.1016/j.neulet.2016.02.009
- Facchin S, Vitulo N, Calgaro M, et al. Microbiota changes induced by microencapsulated sodium butyrate in patients with inflammatory bowel disease. Neurogastroenterol Motil. 2020;32(10):e13914. PMID: 32476236.
- Birt DF, Boylston T, Hendrich S, i wsp. Resistant starch: promise for improving human health. Advances in Nutrition. 2013;4(6):587-601. doi:10.3945/an.113.004325
- Bischoff SC, Bager P, Escher J, et al. ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr. 2023;42(3):352-379. PMID: 36739756.
- Łodyga M, Eder P, Gawron-Kiszka M, et al. Guidelines for the management of patients with Crohn’s disease. Recommendations of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish National Consultant in Gastroenterology. Prz Gastroenterol. 2021;16(4):257-296. PMID: 34976235.
- Eder P, Łodyga M, Gawron-Kiszka M, et al. Guidelines for the management of ulcerative colitis. Recommendations of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish National Consultant in Gastroenterology. Prz Gastroenterol. 2023;18(1):1-42. PMID: 37007752.
Z mojej oferty
Indywidualny Jadłospis Online – Łatwy start i trwała zmiana nawyków
Koniec z błądzeniem. Zyskaj strategię żywieniową, która wspiera zdrowie i buduje formę. Jako dyplomowany dietetyk nie oferuję "gotowców",…
Sprawdź
Najczęstsze pytania
Czy maślan z kapsułki jest potrzebny, skoro organizm wytwarza go sam?
Zależy od diety. Bakterie jelitowe wytwarzają z błonnika kilka gramów maślanu dziennie, czyli wielokrotnie więcej niż zawiera typowa kapsułka. Przy diecie ubogiej w błonnik ta produkcja spada i wtedy suplement bywa uzasadniony.
Do czego organizm potrzebuje maślanu?
To główne paliwo dla komórek wyściełających jelito grube. Czerpią one z niego większość energii, a przy jego niedoborze osłabia się szczelność bariery jelitowej, czyli zdolność jelita do oddzielania jego zawartości od organizmu.
Gdzie dane są najmocniejsze?
We wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, gdzie badano podawanie maślanu bezpośrednio do jelita w postaci wlewów, oraz w zespole jelita drażliwego, gdzie odnotowywano zmniejszenie bólu brzucha.
Czy maślan z kapsułki dociera do jelita grubego?
Tylko w postaci powlekanej lub mikrootoczkowanej. Zwykły maślan wchłania się w jelicie cienkim i nie dociera tam, gdzie miałby działać, dlatego forma preparatu ma tu decydujące znaczenie.
Jakie dawki stosowano w badaniach?
Najczęściej od 300 do 600 mg dziennie w postaci powlekanej, przez okres od kilku tygodni do trzech miesięcy. Przy wlewach doodbytniczych stosowano stężenia znacznie wyższe.
Ile błonnika potrzeba, żeby wytworzyć podobną ilość?
Około 25-30 g błonnika dziennie prowadzi do wytworzenia kilku gramów maślanu, czyli kilkukrotnie więcej niż dostarcza kapsułka. Najskuteczniejsze są w tym błonnik rozpuszczalny i skrobia oporna.
Czy maślan pomaga schudnąć?
Badania u ludzi tego nie potwierdzają. Doniesienia o wpływie na masę ciała pochodzą z badań na zwierzętach, którym podawano dawki nieporównywalnie wyższe niż stosowane u ludzi.
Czy maślan jest bezpieczny?
Tak, przy typowych dawkach jest dobrze tolerowany, a najczęstsze dolegliwości to przejściowe wzdęcia. Warto zwrócić uwagę na zawartość sodu w preparacie, jeśli ogranicza się jego spożycie.
